Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Kerqulandardy elge ákelý saltanatty rásimine Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev, Qostanaı oblysynyń ákimi Qumar Aqsaqalov, Chehııa Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy elshisi Pavol Shepelıak bastaǵan Chehııadan kelgen delegasııa músheleri, jergilikti jurtshylyq qatysty. Buǵan qosa saltanatty jıynǵa qatysqandardyń arasynda elimizdegi bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵynyń (BSQ) ókilderi, Frankfýrt zoologııa qaýymdastyǵynyń mamandary, Chehııa men Germanııadan 40-qa jýyq ókil, jýrnalıster de boldy.
«Jabaıy jylqylardy qaıtarý» halyqaralyq jobasy aıasynda Chehııa qarýly kúshteriniń arnaıy áskerı ushaǵymen «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵyna jersindirýge «Prjevalskıı jylqysy» atalyp kelgen segiz bas kerqulan jetkizildi. Sóıtip, zooparkten qutylǵan qula túzdiń qulanyn kekilinen bir sıpap keń dalaǵa jiberdik. Alǵashqy segiz tuıaq janýar jersinip ketse, buǵan qosa taǵy da 40 bas kerqulan atajurtyna qaıtarý josparlanyp otyr.
Bul jabaıy jylqy tuqymy Eýropa elderiniń haıýanattar baǵynan jetkizilip, taza tabıǵatqa jiberildi. Kerqulan janýarynyń baıyrǵy mekeni – qazaq jeri ekeni belgili. Uly dalanyń shóldi, shóleıtti aımaǵynda, Ertis pen Ile boıynda ejelden jylqy tekti túz janýary úıir-úıirimen júrgeni týraly tarıhshylar jazǵan. Áıtkenmen, bul janýar keıingi jyldary el aýmaǵynda múldem joıylyp ketti.
Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý jáne elimizdegi bıoalýantúrlilikti saqtaý maqsatynda byltyr Qazaqstan – Chehııa bıznes forýmy aıasynda elimizdiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti men Praga haıýanattar baǵy «Joıylyp ketý qaýpi tónip turǵan janýar túrin (Prjevalskıı jylqysy / Equus Przewalskii) qorǵaý týraly» memorandýmǵa qol qoıǵan edi. Atalǵan kelisimge saı Chehııa men Germanııadan 3-4 maýsymda bastapqy 8 janýardy (Chehııadan 4 bas, Germanııadan 4 bas kerqulan) Qostanaı óńirindegi «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty aýmaǵyna jiberiledi dep josparlanǵan. Joba-jospar údesinen shyqty.
Kerqulan janýaryn qazaq jerine qaıtarý týraly halyqaralyq jobaǵa Eýropadaǵy birneshe haıýanattar baǵy qatysyp otyr. Máselen, Qazaqstan Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıteti, Praga haıýanattar baǵy, QBSQ, Frankfýrt zoologııa qaýymdastyǵy, Berlın jáne Nıýrnberg haıýanattar baǵy men Hortobágy ulttyq parki (Majarstan) yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıyp, resmı seriktes atanǵan.
«Biz jabaıy jylqy tuqymyn haıýanattar baǵynan jabaıy tabıǵatqa jiberýdiń jańa kezeńin bastadyq. Bul joba buryn Mońǵolııada sátti júrdi, qazir ol jaqta kerqulannyń tuqymy kóbeıip keledi. Odan keıin qazaq eli de bizge osyndaı ótinishpen júgindi. Aldaǵy bes jyl ishinde «Altyn dala» aýmaǵyna 40-qa jýyq jabaıy jylqy jetkizýdi josparlanyp otyr», dedi Praga haıýanattar baǵynyń mamandary.
Praga haıýanattar baǵy buǵan deıin 2012–2019 jyldary jabaıy jylqylardy Mońǵolııadaǵy burynǵy mekenine qaıtarýdy qolǵa alǵan edi. Qazir ondaǵy kerqulannyń sany myńnan asty.
Al elimizdegi kerqulandarǵa qonys bolar aımaq týraly aıtsaq, Qostanaı oblysynyń Amangeldi, Jangeldın aýdandarynyń aýmaǵyndaǵy «Altyn dala» memlekettik tabıǵı rezervaty 2012 jyly qurylǵan. Onyń aýmaǵy – 489 766 gektar. Bul rezervatta jabaıy tuıaqty janýarlar reıntrodýksııasy ortalyǵy bar. Bul ortalyq seriktesterdiń qarjylaı qoldaýynyń arqasynda «Altyn dala» tabıǵat qorǵaý bastamasynyń aıasynda quryldy, basqarýshy uıym – QBSQ. «Altyn dala» rezervaty 3 klasterli ýchaskege bólinedi. Birinshisi – Saryqopa kólder júıesi tushy sýly ornıtologııalyq mańyzy bar aımaq. Ekinshisi – Torǵaı ózeniniń sol jaǵalaýyndaǵy Tosynqum qumy. Úshinshi bóligi – Uly Jylanshyq ózeniniń boıyndaǵy shóleıtti alqap. Jalpy, rezervattaǵy floraǵa 370 asa túr kirse, onyń ishinde 23 túri óte sırek kezdesetin janýarlar. Ondaǵy omyrtqaly janýarlar faýnasy sútqorektilerdiń 57 túrin, qustardyń 275 túrin, baýyrymen jorǵalaýshylardyń 11 túrin, qosmekendilerdiń 4 túrin jáne balyqtyń 9 túrin qamtıdy. Endi oǵan – kerqulandar qosylyp otyr. О́ıtkeni Torǵaı topyraǵy burynnan qula ańnyń mekeni bolǵan jer.
Aıtpaqshy, osy rette bul jetkizilgen qylquıryqtyń ataýyna toqtala keteıik. Bul túz janýary «Prjevalskıı jylqysy» dep atalyp keldi.
Jylqy tarıhyn muqııat zerttegen tanymal ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ahmet Toqtabaıdyń pikirinshe, álemdik janýarlar dúnıesin qorǵaý qujattaryna bul jylqynyń tuqymy «kerqulan» degen ataýmen engen. Osy kúni kerqulannyń tabıǵat aıasyndaǵy ósimi Qytaı jáne Mońǵolııa elinde baıqalady eken. Álemdegi jalpy sany 6 myńnan asatynǵa uqsaıdy. Onyń 75 paıyzy mońǵol jerinde ósip-ónip jatyr.
Biraq aýyzeki tilde «kertaǵy» dep atalatyn nusqasy da bar.
Keshegi saltanatty jıynda Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev:
Ǵylymda «Prjevalskıı jylqysy» ataýymen júrgen janýarlar óziniń tarıhı jerine oralyp otyr. Aqyndar jyrǵa qosqandaı, negizi kertaǵy qazaqtyń keń dalasynan shyqqan. Qaqaǵan qysqy aıaz ben jazdyń aptap ystyǵyna tózimdi, jalyna quryq tımegen, muz dáýirinen beri Azııanyń sheksiz jazyǵyn mekendegen jabaıy janýar. Prjevalskıı jylqysy – jabaıy jylqynyń bizdiń zamanymyzǵa deıin jetken sońǵy túri. Osydan kóptegen jyl buryn kertaǵy Eýrazııanyń búkil jazyq beldeýi boıymen keń alqapta keńinen taralǵan. О́kinishke qaraı, 60-jyldardyń sońyna taman keıbir janýarlar sekildi jabaıy tabıǵatta múldem joıylǵan», dedi.
Onyń aıtýynsha, táýelsizdik jyldarynda tabıǵatta joıylyp bara jatqan janýarlardy saqtap qalý maqsatynda kóptegen is-shara atqarylyp jatyr. Máselen, bókenniń sany qaıta qalpyna keldi, dalamyz myńdaǵan qulan men qaraquıryq tabyndaryna toldy. Elimizdiń barlyq taý shyńdarynan arqarlardy kezdestirýge bolady, ózen boıyndaǵy toǵaılarǵa Buhar buǵylary qaıta oraldy.
«Búgin biz Qazaqstan dalasynyń «ómir kitabyn» («jylnamasyn») onyń baıyrǵy mekendeýshisi – kertaǵymen tolyqtyryp, jabaıy tabıǵatty saqtap qalýdyń jańa kezeńin bastadyq. Buǵan Chehııa Respýblıkasy, Germanııa Federatıvtik Respýblıkasy elshilikteri, Praga men Berlınniń haıýanattar baǵy jáne Frankfýrt zoologııa qoǵamy mol úles qosty. Nebári bir jyldyń ishinde biz Qazaqstandaǵy bıoalýantúrlilikti saqtaý qaýymdastyǵymen jáne joǵaryda atalǵan áriptestermen birlese otyryp kertaǵyny qaıta jersindirýge kóp eńbektendik, búgin osy yntymaqtastyqtyń jemisin kórip otyrmyz. Tuıaqty janýarlardy, atap aıtqanda, qulandy qaıta jersindirýde elimiz qalyptasqan tájirıbeni, sondaı-aq Halyqaralyq tabıǵatty qorǵaý odaǵynyń usynymdaryn eskere otyryp, biz jabaıy jylqyny qorǵaý jáne sanyn kóbeıtý jumysyn jalǵastyratyn bolamyz. Búgin «Altyn dala» rezervatynyń qoryna qosylǵan 8 kertaǵy kıeli Torǵaı jerinen óz otanyn tabatyn janýarlardyń alǵashqy jarshysy», dedi E.Nysanbaev.
Sondaı-aq mınıstr Qostanaı óńiriniń turǵyndarynan osynaý janýarlardy qorǵaýǵa shaqyrdy. Sonymen qatar ol el aýmaǵynda jabaıy jylqy tuqymynyń myńdaǵan úıiri erkin jaıylyp júrýine barlyq kúsh-jigerin salatynyn aıtyp, aǵynan jaryldy.
Oblys ákimi Qumar Aqsaqalov kerqulandardyń tarıhı mekenine qaıta oralýyn maǵynasy zor kún ekenin, sondyqtan bul iske atsalysqan elderdiń basshylyǵyna, mınıstrlikterine, elshilikterine jáne osy jobaǵa belsendi qatysqan azamattarǵa alǵysyn bildirdi.
«Biz bıliktiń, ǵalymdardyń jáne beıjaı qaramaıtyn adamdardyń birlesken áreketiniń arqasynda túz jylqylary Qostanaı oblysy faýnasynyń ajyramas bóligine aınalady, al olardyń urpaqtary bizdi ǵasyrlar boıy óziniń sulýlyǵymen jáne ulylyǵymen qýantady dep senemiz», dedi oblys ákimi.
Sondaı-aq Praga zoobaǵynyń dırektory Mıroslav Bobek jáne jazýshy Qanat Tasybekovter jyly lebizderin bildirdi. Al ata-babanyń kózin kórgen asyl tekti janýarlardyń qaıta oralýy barshanyń kóńiline erekshe qýanyshty sezim syılap, is-shara sońy án-kúımen áspetteldi.
ASTANA – ARQALYQ – ASTANA
