Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Aýa raıy alańdatady
Áıteýir, sharýanyń kóńilinde kúdikten góri úmit basym. Alaıda bıylǵy jaz qurǵaq bolady dep joramaldaýshylar bar. Olardyń sózin sınoptık mamandar da kesip aıtyp, joqqa shyǵara almaı otyr.
«Qazgıdromettiń» ózi uzaqmerzimdi boljam bere almaıdy. Olar sońǵy 20-30 jyldan bergi aýa raıy málimetterin taldap, ortasha boljam shyǵarady. Mysaly, maýsym aıynda ońtústik aýdandarda ylǵal mólsheri 1 mm-ge kem bolady dep boljaǵan. Onyń ózi qazirgi aýa raıymen sáıkes kelmeıdi. О́ıtkeni oblystyń ońtústiktegi aýdandarynda jańbyr jıilep tur. Jalpy, sınoptıkterdiń aıtýynsha, úsh kúnniń aýa raıyn – 70%-ǵa, bir aptanyń aýa raıyn 30%-ǵa dál berýge bolady. Sondyqtan «Qazgıdromet» bizge óz boljamyn únemi keńes túrinde ǵana dep jiberedi. Degenmen bıylǵy jaz egin úshin qolaıly bolady degen úmit bar», deıdi oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bas mamany Kenjeǵozy Jumanov.
Memlekettiń qoldaýy senim beredi
Kóktemgi egis naýqany tolyq aıaqtaldy dep málimdegen oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń aqparyna súıensek, bıyl astyqty óńirde 5,1 mln gektar alqapqa tuqym sebilgen. Dándi jáne dándi-burshaqty daqyldyń kólemi – 4,3 mln gektar. 750 myń gektar jerge maıly daqyl sebildi. Bıyl naýqanǵa 1 300-den astam joǵarǵy qýatty dán sepkish keshen, 20 myń tuqym sepkish tehnıka qatysqan.
«Byltyr 514 200 tonna tuqym qory daıyndaldy. Onyń 67%-y – 1-shi, 21%-y – 2-shi, 11%-y – 3-shi surypty tuqym. Munyń syrtynda, biz 45 myń tonna birinshi reprodýksııaly elıtalyq bıdaı tuqymyn daıyndadyq. Kóktemgi naýqan kezinde sharýalarǵa memleket tarapynan jetkilikti túrde kómek pen qoldaý kórsetildi. Mysaly, kóktemgi egis jumystaryna jeńildetilgen baǵamen 79 600 tonna dızeldi otyn bólindi. 1 lıtri 250 teńge bolatyn bul janarmaı naryqtaǵy baǵadan shamamen 40-50 teńgege arzan. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» arqyly – 32 mlrd 500 mln teńge shamasynda, «Azyq-túlik korporasııasy» arqyly 13 mlrd teńge kóleminde qarjylaı kómek berildi. Qazir sharýashylyqtar «Keń dala» baǵdarlamasy aıasynda jazǵy óńdeý jumystary men kúzgi egin jınaý naýqanyna arnalǵan memleket kómegin taǵy alyp jatyr. Buǵan qosa, pestısıdke, tyńaıtqyshqa, sondaı-aq joǵarǵy reprodýksııaly, elıtalyq tuqym sepken sharýashylyqtarǵa sýbsıdııa beriledi. Mysaly, sharýa tyńaıtqysh satyp alsa, onyń 50%-yn memleket tólep beredi. Al Aqtaýdaǵy «QazAzot», Tarazdaǵy «Qazfosfat» tárizdi ózimizdiń zaýyttardan tyńaıtqysh satyp alǵan dıqandar alǵan taýarynyń 40%-yn ǵana ózi tóleıdi. Qalǵan 60%-y memleket qarjysy esebinen tólenedi», deıdi Kenjeǵozy Jumanov.
Bıylǵy naýqan ońaıǵa túsken joq. О́ıtkeni byltyr shildeniń ortasynan jeltoqsanǵa deıin jaýǵan jańbyrdyń saldarynan sharýashylyqtardyń deni sapasyz ónim aldy. Munyń arty dıqannyń qarjylyq múmkindiginiń shektelýine ákep soqty. Degenmen sharýalar memleket demeýiniń arqasynda bul qıyndyqty da abyroımen eńserip shyqty.
Qarasý aýdanyndaǵy «Kemel-Qarasý» seriktestigi bıyl 8 myń gektar alqapqa dán ekti. Kóktemgi naýqandy keshirek bastaǵan sharýashylyq alqaptaǵy jumysty aptap bastalmaı jatyp der kezinde aıaqtap úlgerdi.
Sý tasqyny qansha gektar alqapty shaıyp ketti?
«Naýqandy kesh bastaýymyzǵa ylǵaldyń moldyǵy sebep boldy. Alqapqa tehnıkany ýaqtyly shyǵara almadyq. Topyraq degdisimen aramshóp qaptap ketti. Sondyqtan tuqym seppeı turyp topyraqty aldyn ala qopsytyp, óńdep alýǵa týra keldi. Munyń syrtynda, sý tasqyny saldarynan birsypyra sharýashylyqtyń 5-6 myń gektar alqabyn sý basyp qaldy. Bizdiń jalpy kólemi 300-400 gektar bolatyn 4 alqabymyz sý astynda qaldy. Bıyl biz bul alqaptarǵa tuqym seppeımiz. Jer qurǵaǵan soń, jyrtyp, óńdep, kelesi jyly bir-aq ıgeremiz. Eń bastysy, bıyl topyraq quramyndaǵy ylǵal qory jetkilikti. Sondyqtan bıyl jaqsy ónim alamyz dep oılaımyz», deıdi sharýashylyq agronomy Aleksandr Laskavyı.
Tasqyn sýdyń saldarynan keıbir sharýashylyqtarǵa tıesili egis alqabynyń biraz bóligi kólge aınalǵan. Biraq dıqandar mundaı alqaptyń der kezinde degdimeýi sekildi jaǵdaılar jıi kezdesetinin, odan sharýashylyqqa aıtarlyqtaı shyǵyn kele qoımaıtynyn aıtyp otyr. Mysaly, Qarasý aýdanyndaǵy «Qarasý-Astyq» kompanııasy bıyl 90 myń gektar alqapqa dán sepken.
«Biz jylda egis naýqanyn sáýir aıynyń 25-27-isinde bastap ketetinbiz. Bıyl ylǵal mol, jaýyn kóp bolǵandyqtan shyǵa almadyq. Byltyr kúzde jańbyr mol, qysta qar qalyń boldy. Osy kóktemde de sý kóp keldi. Keıbir mamandar 1 sentner bıdaıǵa 15 mm jańbyr jetedi dep esepteıdi. Al bizdiń aýdanǵa byltyr qyrkúıekten bastap, mamyr aıyna deıin 11 mm ylǵal tústi. Osy jaǵdaıdy, oǵan qosa alqapty aramshópke qarsy óńdep, tyńaıtqysh sepkenimizdi eskersek, kúzde bir gektar alqap shamamen 20-21 sentner ónim berýi múmkin. Byltyr óte aýyr jyl boldy, jańbyr tolastamaı, bıdaıdyń sapasyn túsirip jiberdi. Biraq tuqymnyń 70%-yn der kezinde jınap aldyq. 30%-yn elıtalyq tuqym satyp alý arqyly toltyrdyq. Alaıda sý tasqyny saldarynan logıstıka máselesi kúrdelenip ketti. Tuqym, janarmaı ákelý, adam tasý, olarǵa as-sý jetkizý jaǵy qıyn boldy. Kóp jerde sý jatqandyqtan aınalyp jetýge týra kelip, jolymyz 2-3 ese uzardy. Jańbyr da jıi jaýyp, kedergi keltirdi. Janarmaı jetkilikti boldy, tyńaıtqyshty da der kezinde ákelip otyrdyq. Bizdiń sharýashylyqta bıyl 5-6 myń gektar alqap sýdyń astynda qaldy. Ol sý bıyl ketpeıdi. Munyń syrtynda, 2-3 myń gektar shabyndyǵymyz da sýda qaldy», deıdi sharýashylyq basshysy Serik Dáribaev.
Sharýanyń jaýy – shegirtke
Jalpy, oblystyń ońtústik óńirlerindegi sharýalardy endi úıirli shegirtkeniń kóbeıýi men alqapqa jaqyn jerde júrgen kıikter alańdatyp otyr. Qamystylyq sharýa Qaırat О́tepov bıyl 20 myń gektar alqapqa dán ekken. Onyń deni – bıdaı, azyn-aýlaq maqsarysy bar.
«Úıirli shegirtke Torǵaı jaqtan kelip, bizdiń aýdannyń shetine kirdi degendi estip jatyrmyz. Qazir jergilikti atqarýshy bılik pen aýmaqtyq ınspeksııa mamandary jappaı dári shashý, ýlaý jumystaryn júrgizip jatyr», deıdi sharýa. Naýyrzym aýdanyna qarasty О́leńdi aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń basshysy Dmıtrıı Isaevtyń aıtýynsha, Býrevestnık jaǵynda úıirli shegirtke paıda bolǵan. Alqapqa kımelep kıik kirip ketip jatqan kórinedi.
«Jyl eginshilikke óte qolaıly bolyp tur. Sondyqtan jaqsy ónim alamyz degen úmit bar. Biraq kıik kóp, onyń ústine irgemizdegi Býrevestnıkten úıirli shegirtke shyǵyp, qazir ýlaý jumystary júrip jatyr. Jumys sapaly júrgizilse, ol biz jaqqa jetpeıdi degen oıdamyz», deıdi dıqan.
Fıtosanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etetin oblystyq aýmaqtyq ınspeksııanyń málimetinshe, bıyl úıirli shegirtke taralýy múmkin 4,9 mln gektar jerge monıtorıngtik is-sharalar júrgizý josparlanǵan. Zııandy jáne asa zııandy organızmderge qarsy fıtosanıtarlyq monıtorıng júrgizýge 129 zertteýshi maman tartylady.
Al dán egip bitken sharýalar bir dem alyp, kóp uzamaı qysqy mal azyǵyn daıyndaýǵa, alqapty aramshópke, zııankester men túrli ósimdik aýrýlaryna qarsy óńdeýden ótkizý jumystaryna kirisedi.
Qostanaı oblysy
