– Serik Rahmetollauly, jaqynda partııa sezi ótetininen habardarmyz. Atalǵan jıynda qandaı máseleni qarastyrýdy josparlap otyrsyzdar?
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Qazaqstanda iri saıası, áleýmettik jáne ekonomıkalyq reformalar júrgizilip jatyr. «Halyq únine qulaq asatyn Úkimet» qaǵıdasy, Jańa, Ádiletti Qazaqstan ustanymdary is júzinde qoldanysqa engizildi ári ol esh naýqanshyldyqsyz, dáıektilikpen, tabandylyqpen, jan-jaqty oılastyrylyp júzege asyrylyp jatyr.
Reformalar barysynda «Saılaý týraly» jáne «Saıası partııalar týraly» zańǵa mańyzdy ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Atap aıtqanda, saıası partııalardyń memlekettik tirkeýden ótýge qajetti sandyq shegi 40 myńnan 5 myń adamǵa deıin tómendetilip, áıelderge, jastarǵa jáne múgedektigi bar jandarǵa arnalǵan 30%-dyq kvota engizildi. Partııalardyń Parlament Májilisine ótý úshin saılaýshylar daýsyn jınaý mejesiniń 7%-dan 5%-ǵa deıin shegerilýiniń de mańyzy zor boldy. Nátıjesinde, el Parlamentindegi saıası partııalar sany eki esege artyp, 3-ten 6-ǵa jetti.
2022 jylǵy maýsymda el Konstıtýsııasyna «basqarýdyń sýperprezıdenttik formasynan yqpaldy Parlamenti men esep beretin Úkimeti bar prezıdenttik respýblıkaǵa» ótý úderisin bastaǵan ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý jónindegi respýblıkalyq referendým ótkizildi. «Aýyl» partııasy Memleket basshysynyń reformalary men barlyq aktıvtiń zor uıymdastyrýshylyq-ıdeologııalyq jumysy arqasynda keıingi jyldary eldegi bedeldi ári yqpaldy qoǵamdyq-saıası kúshke aınaldy.
2022 jylǵy qarashadaǵy el Prezıdentiniń saılaýynda «Aýyl» partııasy atynan saıası dodaǵa túsken buqaraǵa tanymal kandıdat Jıgýlı Daırabaev saıası uıymnyń týyn óz deńgeıinde kótere bildi. 2023 jylǵy naýryzda ótken Parlament Májilisi men barlyq deńgeıdegi máslıhattar depýtattaryn kezekten tys saılaý qorytyndysy boıynsha bizdiń partııa Májilistegi fraksııa sany jaǵynan ekinshi oryndy jáne máslıhattardaǵy depýtattyqtyń 228 mandatyn ıemdendi. Partııa ókilderi aýyldyq okrýgter, aýdandyq mańyzǵa ıe qalalar, aýdandar ákimdikterinde de ákim bolyp saılandy. Bul saılaýshylardyń bizdiń partııaǵa joǵary senimmen qaraıtynyn aıǵaqtaıdy, sonymen birge partııaǵa saılaýshylar aldynda úlken jaýapkershilik júkteıdi.
Osyndaı trendter nátıjesinde partııanyń qyzmetin qaıta qurý, jańǵyrtý máselesi boı kóterdi. Bul partııanyń baǵdarlamalyq qujattaryn – onyń Jarǵysy men Baǵdarlamasyn barynsha jańartý qajet ekenin kórsetti. Sondyqtan alda ótetin sezdiń kún tártibine partııa organdarynyń dástúrli esepterin tyńdaý men olardyń jańa quramyn saılaýmen qatar partııa Jarǵysy men Baǵdarlamasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý josparlanǵan.
– Muny partııanyń tolyq transformasııasy dep aıtýǵa bola ma?
– Árıne. Elimizde keıingi jyldary bolǵan túbegeıli júıelik ózgerister qoǵamnyń tolyq transformasııalanýyna alyp keldi. Ulttyń saıası minez-qulqy ózgerdi, azamattyq ustanym kúsheıdi. Biz de partııa retinde qoǵammen birge óz qatarymyzda da, strategııalyq maqsattar men mindetterde de ózgeristerdi ótkerip jatyrmyz. Búginde «Aýyl» – júz myńdaǵan azamat óz daýsyn senip tapsyrǵan saıası brend. Biz saılaýshylar aldyndaǵy bul jaýapkershilikti sezinemiz jáne óz qyzmetimizdi shynaıy ispen ári tyń bastamalarmen nyqtaı túskimiz keledi.
– «Aýyl» partııasynyń stýdentterdiń qurylys jasaqtaryn qaıta jańǵyrtqanyn bilemiz. Saıası uıymnyń osy bastamasy týraly keńirek aıtyp berseńiz.
– Mundaı bastama kóterýimizge kóktemdegi sý tasqyny yqpal etti. Negizinen aýyl turǵyndaryn shashetekten shyǵynǵa batyrǵan tilsiz jaý bizdi judyryqtaı jumylyp, shuǵyl sheshim qabyldaýymyzǵa negiz boldy. Partııa músheleri osynaý syn saǵatta halyqpen tyǵyz baılanysta boldy. Bizdiń belsendi agrarlyq qyzmetkerler, sharýalar ýaqyt ozdyrmastan ár óńirdegi Komıssııalar quramynda sý tasqyny saldaryn joıý boıynsha jumysqa kirisip ketti, zańgerler turǵyndar úshin shyǵynnyń ornyn toltyrý tártibi boıynsha konsýltasııalar uıymdastyrdy. Ortalyq apparatta táýlik boıǵy rejimde gýmanıtarlyq kómek jınaý jáne jóneltý boıynsha shtab jumysy jolǵa qoıyldy. Jastar qanatynyń belsendileri men eriktileri qarǵyn sý kóterilgen birinshi kúnnen bastap óńirlerge baryp bógender kóterýge, toǵandar salýǵa, gýmanıtarlyq kómekterdi túsirýge kómektesti.
Prezıdenttiń sý tasqyny kezinde halyqqa joldaǵan Úndeýi partııalastarymyz tarapynan erekshe qoldaý tapty. Memleket basshysy qoǵamdy birlikke, apat saldarymen jumyla kýresýge shaqyrdy. Partııa aktıviniń Memleket basshysyn qurǵaq sózben emes, naqty ispen qoldaýǵa degen yqylasy stýdentterdiń qurylys jasaqtaryn qurý ıdeıasynyń ómirge kelýine sebep boldy. Stýdentterdiń qurylys jasaǵyn partııa belsendileri, naqty aıtqanda, Jastar qanaty bar bolǵany bir aı ishinde jınady. Búginde olar Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan oblysyndaǵy jóndeý-qalpyna keltirý jumysyna kirisip ketken. Al endi biz qurylys jasaqtaryn Aqmola men Atyraý oblysynda qurýdy josparlap otyrmyz. Bul bastamanyń otandastarymyzǵa qysqa merzim ishinde baspanalaryn qalpyna keltirýge kómek bolatynyna, al jastarymyzdyń tájirıbe jınaqtaýmen qatar qarjylyq múmkindigin de birshama jaqsartatynyna senimdimin. Budan bólek, partııaǵa qurylys jasaǵyn qurǵannan keıin sol sııaqty sanıtarlyq (veterınarııa, zootehnık mamandyǵyn oqıtyn stýdentterge), servıstik (týrızm, qonaqúı jáne meıramhana bıznesi fakýltetiniń stýdentterine), mehanıkalandyrylǵan, ekologııalyq, klınıngtik, sonymen qatar jolserikter otrıadyn jasaqtaý jónindegi usynystar túse bastady. Biz, árıne, bul bastamalardy qoldaımyz. Bul jobalar stýdentterdiń jaz aılarynda qarjy tabýǵa, óndiristik tájirıbe jınaqtaýyna jaǵdaı jasar edi. Uıymdastyrý jumystarymen betpe-bet kelgende biz qurylys kompanııalarynyń qurylysqa jaqyn shetel azamattaryn tartýǵa ábden ádettenip alǵanyn baıqadyq. Bul ádet keıbir qurylys kompanııalarynyń bıznes-úderistiń bir bóligine aınalyp ketken syńaıly. Olar tipti ishki resýrstardy izdemeıdi de. Aıtatyndary «jergilikti halyq jalqaý, jumys istegisi kelmeıdi». Al biz kerisinshe, ásirese jastardyń jumys istegisi keletinin jáne jańa mamandyqty ıgerý úshin ynta-nıetteri joǵary ekenin baıqadyq. Bir sózben aıtqanda, «Jastar qurylys jasaqtary» sııaqty jobalar arqyly tek áleýmettik qana emes, ekonomıkalyq tıimdilikke de qol jetkizýge bolady dep oılaımyn.
– Búginde «Aýyl» partııasy qandaı baǵytqa basa nazar aýdaryp otyr?
– Partııa qyzmetinde aýyldyń, agroónerkásiptik keshenniń problemalary, aýyl turǵyndaryn áleýmettik qamtamasyz etý máselesi basymdyqqa ıe bolǵan jáne solaı bolyp qala beredi. Halyqtyń 38%-y, ıaǵnı 8 mıllıon adam aýyldyq jerlerde ómir súredi. Sondyqtan aýyl men agroónerkásiptik keshen eldi tolyq kólemde modernızasııalaý máselesin júzege asyrýda árdaıym basymdyqqa ıe bolady. «Aýyl» partııasynyń Parlamenttegi depýtattyq fraksııasy eki zań jobasyna – «Agrobank týraly» jáne «Azyq-túlik qaýipsizdigi týraly» zań jobasyna bastamashy bolyp, ony ázirledi. Biz Saılaýaldy baǵdarlamamyzda saılaýshylarǵa «muny isteımiz» dep ýáde bergenbiz. Atalǵan zań jobasy boıynsha fraksııa depýtattary júıeli jumys isteýde: zań jobasy Parlament Senaty men Májilisi depýtattyq korpýsynyń 80%-ynyń qoldaýyna ıe boldy, Agrobanktyń qarjylyq úlgisi ázirlendi, parlamentarızm ınstıtýtynyń qorytyndysy alyndy. Qazir ortalyq memlekettik organdardyń maquldaýyna jiberý men Parlamentke engizý úshin qujattar daıyndalyp jatyr.
«Aýyl» fraksııasy jumys istegen 1 jyl ishinde barynsha belsendilik tanytyp, joǵary biliktiligin kórsetti. Biz Úkimetke óz atymyzdan 61, qosalqy avtorlyqta 591 depýtattyq saýal joldadyq. Olardyń bári halyqpen kezdesý nátıjesi boıynsha túzildi. Byltyrdyń tek 8 aıynda depýtattar 111 eldi mekende 3000-nan astam adamdy qamtyǵan kezdesý ótkizdi.
– Parlamentte 2023 jylǵy bıýdjettiń oryndalýy týraly Úkimet pen Joǵary aýdıtorlyq palata esebin tyńdaý kezinde memleketten bólinetin qarjy tolyq kólemde jetpeıtin fermerler men sharýa qojalyqtarynyń talaı jyldan bergi arman-tilegin jetkizgen edińiz. Sizdiń oıyńyzsha, agroónerkásip kesheniniń damýyna ne kedergi bolyp otyr?
–Tıimsiz menedjment pen AО́K salasyndaǵy memlekettik saıasatty júzege asyrý jolyndaǵy ózara sabaqtastyqty úzetin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrleriniń jıi aýysýy. Qasym-Jomart Kemeluly el Úkimetine «aýyl sharýashylyǵy salasynda qarjynyń tıimdi paıdalanýy baqylansyn» dep naqty tapsyrma berdi. Búginde AО́K júıesinde Agrarly kredıttik korporasııa men «Qazagroqarjy» syndy eki iri qarjy uıymy jumys isteıdi. Ekeýi de «Báıterek» Ulttyq holdıngi quramyna kiredi, biraq olar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynbaıdy. Al nátıje úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jaýap beredi. Atalǵan qarjy uıymdary aqshany kóbine iri korporasııalarǵa bóledi. Nátıjesinde, memleket bóletin qarjynyń 95%-n 5% asa iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdary ǵana alatyn bolyp shyqty. Aýyl sharýashylyǵyn basqarýǵa kelgen ár mınıstr óz baǵdarlamasyn engizýge tyrysady, biraq olardyń eshqaısysy kútilgen nátıjege deıin jetkizilgen emes. Oǵan tarıh kýá.
AО́K salasynyń tıimsiz basqarylǵany týraly bir ǵana mysal keltireıin. 2003-2005 jyldary AО́K-ti damytý jónindegi memlekettik baǵdarlama iske asyryldy. Bıýdjetten búkil salaǵa 3,5 mlrd teńge sýbsıdııa bólindi. Nátıjesinde, aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 700 mlrd teńge boldy. Basqasha aıtqanda, bıýdjet qarajatynyń ár 1 teńgesine 200 teńgelik aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirildi. Búginde 20 jyl ótken soń biz AО́K-ke sol kezdegiden 140 ese kóp qarjy – 500 mlrd teńge salamyz da jalpy kólemi 10 trln teńgege jetpeıtin ónim alamyz, ıaǵnı bıýdjetten bólingen sýbsıdııanyń 1 teńgesine qazir bar bolǵan 20 teńgeniń aýylsharýashylyq ónimi óndiriledi. Bul AО́K óndirisiniń tıimdiligi 20 jylda 10 esege tómendegenin kórsetedi. Partııa sondyqtan da Agrobank qurý máselesine bastamashy boldy. Bul másele qazirgi jaǵdaıda burynǵydan da ózekti. Onyń jarqyn mysaly retinde turǵyn úı naryǵyndaǵy jaǵdaıdy turaqtandyrǵan «Otbasy bankin» alýǵa bolady.
– Partııanyń aýyl kásipkerligin ınvestısııalaýǵa qaltaly azamattardy tartý tájirıbesi týraly keńirek aıtyp berseńiz.
– Biz bul bastamany saılaýaldy baǵdarlamamyzda usynǵan bolatynbyz. Belsendiler bıyl «Qus eti: aýladan dastarqanǵa» qanatqaqty jobasyn iske qosty. Bul – «qalaı jeke aýla sharýashylyǵyn damytýǵa jáne aýyldyqtarǵa kómektesýge bolady?» degen suraqtyń jaqsy jaýaby. Mysaly, osy kóktemde biz partııa músheleriniń jeke qarjysyna 600 taýyq, 800 qaz balapanyn, sonymen qatar olarǵa qajet jem satyp aldyq. Olardy jobaǵa qatysýshylar Aqmola oblysy, Aqkól aýdanynda turatyn, qus ósirýmen aınalysqysy keletin aýyldyqtarǵa taratyp berdi. Bizdiń mamandar joba barysynda qatysýshylarǵa qus ósirýdiń barlyq qyr-syryn úıretedi. Bul joba aýyl turǵyndarynyń qus ósirýde tájirıbe jınaqtaýyna, sonymen qatar iskerlik belsendiligin arttyrýyna múmkindik beredi. Al qarjysyn balapandarǵa salǵan demeýshiler kúzde ekologııalyq taza jáne naryq baǵasynan 30% tómen baǵada ónim alady.
Partııanyń saraptama bólimi qyzyq jumys júrgizip jatyr. Grant alýda tájirıbesi bar qyzmetkerler granttyq baǵdarlamalarǵa qatysýshylarǵa ádistemelik qoldaý kórsetedi. Qazir bizde úsh oń nátıje bar: Aqmola, Almaty, Qyzylorda oblysyndaǵy bizdiń qatysýshylar áleýmettik baǵyttaǵy granttarǵa ıe boldy.
Partııa sonymen qatar barlyq óńirde áleýmettik mánge ıe «Men donormyn», «Kitapqa ekinshi ómir syıla», «Kompıýterge ekinshi ómir syıla» aksııasyn belsene júzege asyryp jatyr. Aýyldyqtar el Prezıdenti bastaǵan «Taza Qazaqstan» ekologııalyq aksııasyn da belsendi túrde qoldady. Tipti eń shalǵaı jatqan aýyldarda tazalyq jumystary júrgizildi. Bul aksııalardyń barlyǵyna partııanyń «Aýyl jastary» jastar qanatynyń belsendileri jumyldyryldy.
Aýyl taqyrybyn fotosýretshiler jumysynda dáripteý maqsatynda biz «Aýyl naqyshtary» fotobaıqaýyn ótkizdik. Qazir elimizdiń barlyq óńirinde eń kórkem fotosýretter jınaqtalǵan kóshpeli kórme ótkizilip jatyr. Aýzy dýaly aqsaqaldar arasynda ótkizilgen «Batamenen el kógerer» atty baıqaý da qyzyqty joba boldy. «Aýyl» partııasy janynda budan basqa eki komıssııa – Áıelder, balalar jáne otbasy jónindegi, sonymen qatar Múgedektigi bar adamdar quqyǵyn qorǵaý jónindegi komıssııa jumys isteıdi. Atalǵan komıssııalardyń fılıaldary barlyq óńirde qurylǵan ári olardyń jumysy jolǵa qoıylǵan.
– Qazir ýaqyttyń yńǵaıyna qaraı qoǵam da tez jańaryp, jedel ózgerip otyr. Osyndaı kezeńde «Aýyl» partııasy da kóshten qalmaı, zaman aǵymyna ilesý úshin aldyna qandaı maqsat qoıyp otyr?
– Árıne, biz saıası kúshter arasyndaǵy kúres jyl ótken saıyn kúsheıe túsetinin jaqsy bilemiz. Sebebi saılanbaly laýazym úshin belgili bir partııa múshelerimen qatar jerlesteri arasynda bedelge ıe ózin-ózi usynýshylar da kúresetin bolady. Sezd delegattaryna jetkizgimiz kelgen bizdiń basty oıymyz – tıimdi kadrlyq rezerv qalyptastyrý jolynda jumys isteý. Barlyq partııanyń, onyń ishinde bizdiń de ómirsheńdigimiz, kúshimiz, bedelimiz múshelerimizge baılanysty ekeni aıdan anyq. Bizdiń maqsat – elimizdiń ár óńirinde, ár aýyldyq okrýginde halyqpen birge bolý.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev VIII shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń birinshi sessııasynyń ashylýynda «Aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy reformalar úshin sapaly zańdar qajet. Men Májiliske ótken «Aýyl» partııasy osy jumysqa óz úlesin qosatynyna senimdimin», dedi. Memleket basshysynyń osy aıtqany, sonymen qatar saılaýshylarymyzdyń bizge artqan senimi partııamyzdyń negizgi temirqazyǵy.
Áńgimelesken –
Qýat Áýesbaı,
«Egemen Qazaqstan»
