Ekonomıkany ártaraptandyrý: Munaıdy ne almastyrady?

Úsh ken ornynyń úlesi basym

«Qara altyn» el ekonomıkasynda sheshý­shi ról atqarady. Bizdiń eldiń munaıdy eksporttaýdan qansha tabys taýyp jatqany, bul shıkizattyń negizgi kólemi qaıda jóneltiletini týraly málimetterdiń basy ashyq. Munaı qorynyń shamamen 80 paıyzy kelesi 10 iri ken ornynyń úlesinde:

• Qashaǵan – 1 014,0 mln tonna;
• Teńiz – 899,2 mln tonna;
• Qarashyǵanaq – 308,8 mln tonna (onyń ishinde kondensat – 242,3 mln tonna);
• О́zen – 123,3 mln tonna;
• «Royal» – 57,1 mln tonna;
• Jańajol – 44,6 mln tonna (onyń ishinde kondensat – 8,8 mln tonna);
• Qalamqas – 41,5 mln tonna;
• Qarajanbas – 37,9 mln tonna;
• Soltústik Bozashy – 35,1 mln tonna;

Qarjy mınıstrligi munaı óndirý men eksporttaýdan túsetin kiris munaı sektoryndaǵy uıymdardan túsetin salyq salymy esebinen qalyptasatynyn túsindiredi.

• Munaı sektory uıymdarynan eksportqa renta salyǵy – 452,0 mlrd teńge;
• Shıki munaıǵa eksporttyq kedendik baj – 1 643,1 mlrd teńge.

Elimiz sońǵy 10 jyl ishinde Reseıdiń 91 mln tonnaǵa jýyq munaıyn Qytaıǵa tranzıt arqyly tasymaldap, 1 mlrd 327 mln dollar paıda tapty. Qos memleket arasyndaǵy bul kelisimniń merzimin taǵy 10 jylǵa uzartý kózdelip otyr. Bul joly túser túpki tabys kólemi 2 mlrd dollarǵa jýyqtap qalýy múmkin.

Ne ózgerdi?

Dúnıejúzilik bank (DB) Qazaqstan ekonomıkasy týraly baıandamasynda 2024 jyly elde ekonomıkalyq ósýdiń qalypty qarqyny baıqalady, boljamdy naqty ishki jalpy ónim (IJО́) 4 paıyzdyq ósim bolady dep boljaıdy. О́sýdiń negizgi qozǵaýshy kúshi – kómirsýtek sektory. DB derekterinde ózge salalardyń úlesi saralanbapty. Saýd Arabııasynyń Munaı mınıstri bolǵan Ahmed Iаmanı munaı dáýiri ótetinin aıtyp edi. Ǵalamdyq eko­nomıkalyq úrdister munaı taýsylmasa da munaı dáýirinen mán kete bastaǵanyn baıqatady. Baǵanyń tómendeýi – birinshi kezeń ǵana ekenin sarapshylardyń birazy aıtyp jatyr.

Osyǵan deıin Halyqaralyq energetıka agenttigi (HEA) 2024 jyly álemdik naryqta munaıǵa degen suranys aıtar­lyqtaı tómendeýi múmkin eke­nin málimdegen. Alpaýyt memleketterde ekonomıkalyq belsendilik álsire­gendikten, jahandyq naryqta munaıǵa degen suranys deńgeıi tómendep ketken. Keıbir boljamdar munaı tutyný kólemi 2024 jyly táýligine 150 000 barrelge ǵana ósetinin meńzeıdi. Salystyrar bolsaq, 2021 jáne 2023 jyldar aralyǵyndaǵy táýliktik tutyný kólemi shamamen 290 000 barrel bolǵan. Sonymen qatar HEA Úndistandaǵy suranys ósimi eki ese tómendep, táýligine 100 000 barreldi quraıdy degen boljam jasaıdy.

Elimizde keıingi 30 jyl ishinde 2 mıllıard tonnadan asa munaı óndirilgen. 2023 jyl­­ǵy qańtar-jeltoqsanda munaı eksporty 8,4%-ǵa ósip, 70,7 mln tonnany qurady. Eks­­por­ttan 42,3 mlrd dollar tabys tústi, bul bir jyl burynǵy kórsetkishten 9,8%-ǵa az.

40 jyldan soń munaı bite me?

Bıyl munaı óndirý kólemi shamamen 10%-ǵa qysqarǵan. Buǵan Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınatyndaǵy (MAEK) apat tikeleı áser etti. Elektr qýatynyń shektelýine baılanysty munaı óndirý kólemi jalpy alǵanda 10%-ǵa, al táýligine 1,5-2 mln tonnaǵa qysqardy.

«Halyk Finance» sarapshysy Mádına Qabjálelovanyń aıtýynsha, munaı nary­­­ǵyna qatysty qysqamerzimdi jáne uzaq­merzimdi boljamdarǵa súıensek, sektorda joǵary qubylmalylyq saqtalady.

«Mundaı jaǵdaı ekonomıkanyń basqa salalarynyń damýyn tejep, monobaǵytty kúsheıtedi. Sebebi munaı sektory uzaq jyldar boıy el ekonomıkasynyń negiz­gi draıveri boldy. Memlekettik bıýd­­jet, tipti IJО́ munaıǵa qarap bet túzeı­di. Bolashaqta munaı mańyzdy ról atqar­maıtyn kezeń týýy múmkin. Bul biz sııaqty munaı eksporttaýshy elderde eksport jáne bıýdjettik kiris bóliginde shyǵyn­darǵa ákelýi yqtımal. Demek bılik qazir qalyptasqan el ekonomıkasynyń damý úlgisin ózgertý jáne bolashaqta halyq­tyń ómir súrý deńgeıin qoldaý úshin ekonomıkany ártaraptandyrý sharalaryn kúsheıtýi qajet», deıdi.

Táýelsizdik alǵannan keıingi alǵashqy jyldary munaı men gaz eksporty el ekonomıkasyn tez turaqtandyrýǵa jáne jaqsartýǵa múmkindik berdi. Biraq qazirgi jaǵdaıda osy faktor ekonomıkanyń naryq zańymen damýyna kedergi keltirip otyr. Sebebi salyq tómen, taýar arzan. Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty 30 jyl ishinde el ekonomıkasynyń ósýine negizinen munaı óndirý jáne satý esebinen qol jetkizgenimizdi ashyp aıtady. Munaıǵa degen táýeldilikten arylýǵa talpy­nysymyz taýdaı bolǵanymen, nátı­je ázirge joba kúıinde qalyp otyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń máli­me­tinshe, jalpy quny 4,6 trıllıon teńgeni quraıtyn 400-den astam joba­ny paıdalanýǵa berý josparlanyp jatyr. «Kem degende 10 joba ekono­mıkanyń basym sektorlarynda qosyl­ǵan quny joǵary klasterlerdi qurýǵa baǵyt­tal­ǵan», deıdi ınstıtýt sarapshylary.

Memleket munaı óndirýden túsetin salyqty 8 túsim arqyly alady. Onyń 7-eýi – Ulttyq qorǵa, 1-eýi ǵana respýblıkalyq bıýdjetke túsedi. Bul salyq túsimderiniń jalpy somasy 10 jyl ishinde (2013-2023 jyldary) – 36,9 trln teńge, al jyldyq túsim­derdiń ortasha jyldyq somasy 3,6 trln teńgeni quraıdy.

Energetıka mınıstrliginiń málime­tin­she, qazirgi munaı qory 4,4 mlrd tonna shamasynda. Teńiz jáne Qashaǵan ken oryn­daryndaǵy óndiristi keńeıtý jobalary júzege asyrylsa, jyldyq munaı óndi­rý 100 mıllıon tonnaǵa jetedi. Shıki munaı óndirý 1990 jylǵy 25 mıllıon ton­na­dan 2021 jyly 85 mıllıon tonnaǵa deıin ósti.

«Shıki munaı óndirýdiń qazirgi qar­qy­nyn eskere otyryp (ony jylyna 100 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparymen) munaı syılaıtyn tabysty ómir taǵy 44 jylǵa sozylýy múmkin. Joǵaryda aı­tyl­­ǵandardy eskere otyryp, ekonomıkany ártaraptandyrý úshin ýaqytty tıimdi paıdalaný qajet», deıdi sarapshylar.

Jeke sektordy damytý ǵana ósimge áser etedi

Dúnıejúzilik banktiń Ortalyq Azııa boıynsha ekonomısi Hýlıo Revılla mamyr aıynda jýrnalıstermen kezdesken kezde munaı barlyq máseleni sheship bere alatyn sıqyrly taıaqsha emes ekenin, sol sebepti, jeke sektordy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan aýqymdy reformalar qajet ekenin aıtty. Onyń aıtýynsha, munaıǵa degen suranystyń ósýi ekonomıkaǵa ýaqytsha áser etedi. Jeke sektordy damytý ǵana ósimge serpin bermek. Úkimet te reformalar júrgizýge yntaly. Damyǵan elderdiń tájirıbesin taldap, jer qoınaýy salasyndaǵy zańnamalyq bazany jetildire bastady. Árıne, ener­ge­tıkalyq sektor, kómir óndirý jáne munaı-gaz ónerkásibi damyǵan bizdiń el úshin «nóldik» shyǵaryndylarǵa qol­ jet­kizý kúrdeli másele. Sol úshin ekonomıkany kómirteksizdendirýdiń arnaıy uzaq­merzimdi baǵdarlamasy ázirlendi.

Qarjyger Rasýl Rysmambetovtiń aı­týynsha, munaıǵa táýeldilikten quty­lýdyń joly – uzaqqa sozylatyn kúrdeli jol. Ekonomıkany ártaraptandyrýdyń nátı­­jesin kórý úshin kemi 10-15 jyl qa­jet. Bizde bul baǵytta úmittendiretin sala jetedi. Biraq sarapshy aıtyp ótken­deı, keı kezde álemdik saıasattaǵy fors-major qubylystar saǵyzsha sozylyp júrgen jobalardy qysqa merzimde qolǵa alýymyzdy jyldamdatyp jiberýi múmkin.

«El azamattarynyń kúnkóris deń­geıine naryqtyq baǵa berý múmkin emes. Bizdiń turmysymyz arab elderi táriz­di baı da emes, kedeı de emes. 10-15 jyldan keıingi jaǵdaı qandaı bolady degen suraqqa jaýap berý óte qıyn. Eger munaıǵa degen táýeldilik deńgeıin tómendetkimiz kelse, aýyl sharýashylyǵyna basa mán berýimiz kerek. Qazir logıstıka segmentindegi eń paıdaly bıznes kózi – aýyl sharýashylyǵy ónimderi, bıdaı tasymaly. Biraq Úkimet bul salany munaı segmentine balama baǵyt dep moıyndaýǵa asyǵar emes. Aýyl sharýashylyǵy salasynda Úkimettiń ózi at­tap óte almaıtyn kedergiler jetedi. Iri jer ıelenýshilerdiń qolynda qan­­sha jer baryn ashyp aıtatyn málimetter áli tym jumbaq ekenin 2019 jyldary jer taǵdyry tal­qy­ǵa túsken jyldary baıqap qaldyq. Qazaq­tyń batysy men shyǵysy, ońtústigi men sol­tústigi arasyndaǵy jer kólemi kóp bol­ǵanymen, sýarmaly jer az. Aýyl sharýa­shylyǵyna munaıǵa balama baǵyt retin­de qaraý úshin jerdi saýyqtyrý baǵ­dar­­lamasyn qolǵa alý kerek. Bul qujat­tyń qarjylyq salmaǵy – 50–70 trln teńge.­ Úki­­mettiń osy máselege kelgende úni shyq­paı­ qalýynyń sebebi osy bolýy múmkin», deı­di ol.

Sarapshy Aıdarhan Qusaıynov aıtyp ótkendeı, ekonomıkany keıingi jaǵdaıǵa beıim­deý týraly az aıtylady, tek osy ke­zeń­nen ótsek boldy degen kózqaras basym.

«Sebebi bizdiń ekonomıka Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan sııaqty sheteldikterdiń basqarýyndaǵy eki-úsh jobaǵa táýeldi. Odan ózge ishki ósimge dem berip otyrǵan faktorlar álsiz. Máselege osy turǵydan qaraǵanda, bizdiń shıkizattyq baǵytqa, munaıǵa degen táýel­diligimizdiń saıası-ekonomıkalyq astary basym. Munaıǵa táýeldilik deń­geıin tómendetý – tek munaıdan ǵana emes, sonymen birge osy segmenttegi sheteldik baqylaý deńgeıin de tómendetý. Teńge baǵamyna tikeleı áser etetin negizgi faktorlar ishki jáne syrtqy bolyp bólinedi. Ulttyq bank syrtqy faktorlar retinde munaıdyń álemdik baǵasyn, negizgi saýda áriptes elderdiń, eń aldymen, Reseı valıýta baǵamynyń dınamıkasyn, álemdik paıyzdyq mólsherlemelerdi, álemdegi geosaıası jaǵdaıdy qamtıdy. Biz qazir teńgeniń kúshin tek munaımen ustap otyrmyz. Eger basqasha bolsa 1 dollardyń qansha teńge bolatynyn ashyp aıtý qıyn. Tómen tarıfter men ónim baǵasy bıznesti damytýǵa múmkin­dik bermeıdi. Ekonomıkany teńge baǵa­­myn turaq­tandyrý arqyly ustap otyrý úshin tym aqyldy bolýdyń qajeti joq. Munaı­ǵa táýeldilikten qutylǵymyz kelse, munaı aqshasymen baǵany sýbsıdııalaýdy toqtatýymyz kerek. Ekonomıkany reformalaý úshin júıeni reformalaý kerek» deıdi Aıdarhan Qusaıynov.

Sarapshynyń baıandaýynsha, teńgeniń naryqtyq qunynan qoryqpaý qajet. «Biz uzaq jyldar boıy halyqtyń jaǵ­da­ıyn oılap, logıkalyq tuzaqqa túsip qal­dyq. Dál qazir teńgemizdiń baǵasy eko­no­mıkanyń damý deńgeıine saı emes, tym kúsh­ti. Ulttyq valıýtamyzdy munaı sýbsıdııa­syn­syz qabyldaýdy úırensek, ekonomıka na­ryq­tyq jolmen damıdy», deıdi sarapshy.

ALMATY