Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Alash jýrnalıstıkasy bizge úlgi
Qaırat SAQ,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýltetiniń dekany, alashtanýshy:
– Jýrnalıstıka tarıhy – ýnıversıtette stýdent jastarǵa oqytylatyn eń negizgi pánderdiń biri. О́ıtkeni onyń tarıhy eldiń ótkenimen tyǵyz baılanysty. Onyń ishinde tek tarıh emes, jýrnalıstıkanyń teorııasy da, tájirıbesi de bar. Erteńgi kúni qolyna qalam men mıkrofon ustaýdy maqsat etken jas býyn tarıhı tulǵalardyń jýrnalıstik sheberlikterin bilip, meńgerip, ári qaraı jalǵastyrýǵa tıis. Jýrnalıstıka óziniń tarıhı kezeńindegi shynaıy aqparatty, aqıqatty jetkizetin bolǵandyqtan, stýdentterimiz ol pándi oqý barysynda eldiń de tarıhyn tereń bilip shyǵady. Sol sebepti biz ony oqytýǵa asa mańyz beremiz.
Buryn fakýltetimizde «Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy» atty bir ǵana pán oqytylyp kelgen edi. Degenmen maǵlumattyń moldyǵyna jáne ár salanyń óz tarıhy bolýyna baılanysty biz ony bólip, birneshe pánge aınaldyrdyq. Endi qazirgi kúni «Qazaq baspasóziniń tarıhy», «Qazaq radıojýrnalıstıkasynyń tarıhy», «Qazaq telejýrnalıstıkasynyń tarıhy» atty jeke bólek pán retinde oqytylady.
Sonyń ishinde qazaq baspasóziniń tarıhy zerttelip, zerdelendi. Oqýlyqtary da bar. Qazaq radıojýrnalıstıkasynyń da tarıhy zerttelgen. Tek qazaq telejýrnalıstıkasynyń tarıhyna qatysty málimetter áli de jutańdaý. Buryn ol «Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy» pániniń quramynda ishinara ǵana oqytylyp kelgen. Endi jeke dara pán bolǵannan keıin bul salany taǵy da tereńnen zertteý, túgendeý, tolyqtyrý máselesi aldymyzdan shyǵyp otyr. Osy baǵytta ǵylymı zertteý jumystary qolǵa alynyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta sol jumystar nátıjesinde monografııalar men oqýlyqtar jaryq kóredi dep úmittenemiz.
Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyndaǵy eń aıshyqty kezeń – Alash kezeńi. О́ıtkeni ol ýaqyttaǵy baspasóz tek gazet qyzmetin ǵana emes, qoǵamdaǵy basqa da basqarý ınstıtýttarynyń da qyzmetin qatar atqardy. Mysaly, ol Parlamenttiń, atqarýshy bıliktiń, Oqý-aǵartý, Ǵylym jáne bilim mınıstrliginiń de qyzmetin de arqalady. Biz ózimizge úlgini shetelden izdemeı, Alash zamanynan da tabamyz. Olardyń naryqtyq ekonomıkaǵa beıimdelýi, ózin-ózi qarjylandyrýy, marketıng, menedjment jumysyn durys júrgizýi – teńdessiz úlgi ári baı tájirıbesi bar tarıh. Alash qaıratkerleri memleketten bir teńge almaı, óz-ózin qarjylandyryp, halyqtyń shyn mánindegi kózi, qulaǵy hám tili bolyp, ult jolynda qyzmet etti. Biz osyny stýdentterge oqytý arqyly Alash zııalylarynan úlgi-ónege alyp, olardyń jýrnalıstik mektebin ári qaraı jalǵastyrýdy maqsat etip otyrmyz.
Jýrnalıstıka – eń kóne mamandyqtardyń biri. Biz onyń bastaýyn gazet shyqqan kúnmen eseptesek, kelte bolar edi. Buǵan deıin qazaq baspasóziniń tarıhy «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» shyǵýynan bastalady dep oqytylatyn. Al qazir biz odan árige baryp, Orhon-Enıseı jazba eskertkishterinen bastap oqytamyz. О́ıtkeni ol da óz zamanyndaǵy buqaraǵa aqparat berip turǵan gazettiń úlgisi. Pýblısıstıkanyń jarqyn kórinisi.
Tasqa tańbalanǵan aqparat
Amanqos MEKTEP-TEGI,
túriktanýshy, «Qaınar» ýnıversıtetiniń professory:
– Qazaq jýrnalıstıkasynyń arǵy tarıhy eń kem degende b.d. I-III ǵasyrlardaǵy Talas, VI-VIII ǵasyrlar arasyndaǵy Orhon-Enıseı tas bitikterinen bastalady desek, artyq aıtqandyq emes. Ol – áli qaǵaz shyqpaǵan kezde aqparat berýdiń alǵashqy úlgisi. Sol ýaqytta-aq bizde jazý óneri bolǵan. О́rkenıettiń basy bolǵan osy kez týraly aıtylyp kele jatqanymen, tereń zerttelip, tolyqqandy túsinik berilmeı keledi.
Biz qazir jýrnalıstıka oqýlyqtarynda qazaq baspasóziniń tarıhyn 1870 jyly alǵash jaryq kórgen «Túrkistan ýálaıatynyń gazetinen» bastalady dep júrmiz. Keńes zamanynan beri qalyptasqan osy tujyrym áli de saqtalyp keledi. Bul – kezinde Ilmınskıı bastaǵan mıssıoner ǵalymdardyń sińirgen ıdeıasy. Sol kezde mıssıonerlik saıasat ulttyq rýhanııatymyzdyń qajetin soryp alyp, ózderiniń múddesi turǵysynan qazaq jýrnalıstıkasyn da, ádebıetin de, til tarıhyn da qaıtadan jazýǵa tyrysty. Qazaq rýhanııaty HIH ǵasyrdan bastaldy degen otarshyldyq úlgimen qalyptasty. Sol úlgi áli de ózgerissiz tur.
Al shyn máninde qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn kóne zamandardan, joǵaryda aıtqan tas bitikterden bastaǵan durys. Eýropa uıqyda jatqan kezde bizdiń babalarymyz tasqa, qyshqa, metalǵa bádizdep jazýdy úırendi. Bular jaıynda qazirgi jýrnalıstıka tarıhynda aıtylmaı júr.
Biz nelikten jýrnalıstıka tarıhyn tas eskertkishtegi jazýdan bastap otyrmyz? О́ıtkeni jýrnalıstıkanyń basty qyzmeti – aqparat berý, ony saqtaý, taratý bolsa, bizdiń dáýirimizdiń alǵashqy ǵasyrlarynda tasqa bádizdelgen jazýlar, tipti oǵan deıingi saq dáýirine jatatyn kúmis ydystardaǵy jazýlar da óz zamanynyń aqparat berý ádisi, munaqyptyń bir túri edi.
Solaı bola tura biz qazaq baspasóziniń tarıhyn áli de otarshyl patsha úkimeti shyǵaryp bergen gazetterden bastaımyz. Buǵan sebep – ejelgi jýrnalıstıkamyzdyń tarıhyn biletin mamandar tapshy. Ondaı mamandar daıarlanbaı keledi. Bizdiń rýhanı mádenıetimiz áli keńestik dáýirde salyp bergen baǵdarlamadan ózgergen joq. Tek syrtqy bet-beınesine ulttyq nyshandar qosylǵany bolmasa, ishki mazmuny sol kúıi qaldy. Biz otarsyzdanýdy, kúrdeli ózgeristi osydan bastaýymyz kerek. Ol úshin jýrnalıstıkamen qatar ádebıet, lıngvıstıka, óner tarıhyn qaıta jazý qajet. Qazirgi kúni bar bolǵany Alashtyń zııalylaryn aqtadyq, sonyń nátıjesinde tarıhtaǵy birsypyra bos keńistiktiń orny toldy. Aqtańdaqtar tolyqqannan keıin tasbaqanyń júrisindeı kishigirim ózgerister oryn aldy. Biraq tarıhymyzdy durystap tereńnen zertteýge yqylas jaǵy áli báseń. Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastaý tym kesh. Qazaq tarıhynyń túrli dáýiri men aqparat máselesi arasyn baılanysta tereń zertteý mańyzdy.
Pánge keshendi tujyrymdama kerek
Aıgúl RAMAZAN,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory:
– Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy tolyq zerttelgen joq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shyqqan, anyqtamalyq sıpaty basym oqýlyqtarda shalaǵaılyq kóp. Zertteýshilerdiń kóbiniń arab álipbıin bilmeýi, basylymdardyń keıbir sandarynyń joǵalyp ketýi, syrt elderdiń muraǵatynan izdestirý jumystaryn júrgizýge qarajattyń bolmaýy, t.b. máseleler qazaq jýrnalıstıkasy tarıhyn zertteýge qolbaılaý bolyp otyrǵanyn joqqa shyǵara almaımyz.
Degenmen keıingi jyldary alǵashqy qazaq basylymdarynyń arab álipbıindegi nusqasyn qoldanystaǵy kırıll qarpine aýystyryp, basyp shyǵarý qolǵa alyndy. L.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-dyń Jýrnalıstıka zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı jobalary negizinde «Alash kósemsózi» kóptomdyǵynyń, «1920 jyldardaǵy keńestik jýrnalıstıka» eńbekteriniń jaryq kórýi, Ońtústik Qazaqstan oblystyq saıası qýǵyn-súrgin qurbandary murajaıy ǵylymı qyzmetkerleriniń izdenisimen «Aq jol» gazeti kóptomdyǵynyń, «Sholpan» jýrnalynyń dúnıege kelýi, jas ǵalym A.Aqynbekovanyń muryndyq bolýymen «Temirqazyq», «Shanshar», «Muǵalim», «Jas azamat», «Abaı» jýrnalynyń 12 sanynyń faksımıldi nusqalarynyń shyǵýy, batys óńirde shyqqan «Uran» gazetimen qaıta qaýyshýymyz, baspager, ǵalym Ǵ.Ánestiń «Qazaq», «Aıqap», «Saryarqa» gazetterinde jarııalanǵan materıaldardy jınaq etip shyǵarýy bul oqýlyqtyń ornyn toltyryp, aldaǵy ýaqytta «Qazaq jýrnalıstıka tarıhy» oqýlyǵyn qaıta jazyp shyǵýǵa múmkindik beredi.
Qazaq jýrnalıstıkasy tarıhyn zertteýde shetin máseleler óte kóp. Bir derektiń ózin birneshe ret tekserip, súzgiden ótkizetin, sarapqa salatyn, ýaqyt alatyn jaıttar jeterlik. Mysaly, 1918 jyly Semeıde jaryq kórgen «Abaı» jýrnalynyń on bir sany shyqqan degen, qoldan-qolǵa ótken derekke maldanyp júrsek, basylymnyń 12 sany tabyldy. Zertteýshilerdiń kópshiligi tóte jazýdy bilmegendikten, kóz aldymyzda turǵan dúnıeni oqı almaı, qor bolǵan jaǵdaılar da jeterlik...
Sonymen qatar keıbir zertteýshiler osy ýaqytqa deıin «Abaı» jýrnalynyń redaktorlary retinde Muhtar Áýezov pen Júsipbek Aımaýytulyn qatar atap keldi. Shyntýaıtyna kelgende, jýrnaldyń 2, 3 sandarynda «Shyǵarýshy – basqarma» dep kórsetilgen, al 1, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12-sandarynda «Shyǵarýshy – Júsipbek Aımaýytov» dep jazylǵan. Iаǵnı jýrnalǵa redaktorlyq etken sol kisi. Al Muhtar Áýezov jýrnalǵa baǵyt-baǵdar kórsetken, ǵylymı-tanymdyq maqalalaryn jarııalaǵan. 1953 jyly jazylǵan ómirbaıanynda «Iаvlıaıas chlenom redkollegıı, ıa nıkogda ne byl redaktorom jýrnala «Abaı», dep naqty kórsetken.
Alǵashqy qazaq basylymdaryna jazýshy azamattardyń búrkenshik esimderdi jıi paıdalanýy, ony anyqtaıtyn tekstologııamen aınalysatyn ǵalymdardyń azdyǵy, kóp jaǵdaıda boljaldy topshylaýlar men adasýlarǵa ákep soqtyryp júr. Qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhy otarlaýshylardyń úni bolǵan «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» jáne «Dala ýálaıatynyń gazeti» basylymdarynan bastaý alady dep oqytylyp keldi. Tarıhty joqqa shyǵara almaımyz. Degenmen sala tarıhyn qazaqqa shynaıy qyzmet etken, ult múddesin kózdegen, sanasyn oıatqan «Qazaq» gazeti shyqqan tustan bastaý kerek dep esepteımin. Sebebi «Qazaqqa» deıin birer sany shyǵyp, jabylyp qalǵan gazetterdiń eshqaısysy bul basylymnyń deńgeıine jete alǵan joq. Qazaq ultynyń úshtaǵany ispettes jer, til, din máselesin «Qazaqtaı» esh basylym túsindirip jazǵan joq. 1916 jyldyń oqıǵasyna, «Alash» jolyndaǵy uly kúreske biz búgin «Qazaqty» paraqtaı otyryp, baǵa berip kelemiz. «Qazaq» ózinen keıin shyqqan «Saryarqa», «Abaı», «Birlik týy», «Jas azamat» basylymdaryna jol kórsetti, úlgi boldy. Osy basylymdardyń arqasynda eldik ustanym, ultjandylyq qasıet búkil qazaq dalasyna jaıyldy.
Ár oqytýshy óz tanym-deńgeıine qaraı pándi júrgizedi ǵoı. Men óz tájirıbemde qazaq jýrnalıstıkasynyń aqtańdaq tustaryna, Alash baspasózine, olardyń baǵytyna, kótergen taqyryptaryna, qazirgi qazaq qoǵamy úshin derektik quny joǵary jazbalarǵa erekshe nazar aýdartýǵa tyrysamyn. Qazaq muǵadjyrlyq jýrnalıstıkasynyń tólbasy – «Jas Túrkistandy» umyt qaldyrmaımyz. Pándi oqytýǵa beriletin 15 aptanyń 10-ynda osy taqyryptardy talqylasaq, qalǵan 5 aptaǵa keńes jýrnalıstıkasy men táýelsizdikten keıin qalyptasqan jańa sıpatty qazaq jýrnalıstıkasyna qatysty materıaldardy syıdyrýǵa tyrysamyn. Keńestik kezek tusyndaǵy jýrnalıstıka kemshilikterin kórsete otyryp, jylymyqtan keıingi jylylyqqa mysal retinde «Qazaq ádebıeti» gazetiniń til úshin kúresin talqylaımyz.
Árıne, biz semestrde oqytylatyn bir pán arqyly «Qazaq jýrnalıstıkasy tarıhyn» túgendeý múmkin emes, pánniń mańyzdylyǵyn, materıaldardyń moldyǵyn eskere otyryp, joq degende bir jyl tutastaı oqytý kerek dep esepteımin. Menińshe, jýrnalıstıka tarıhyna keshendi tujyrymdama kerek.
