Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Sarapshy Maǵbat Spanov dollarsyzdandyrý uzaqmerzimdi saıasat, onyń sátti nemese sátsizdigi týraly aıtýǵa áli erte deıdi. Sarapshynyń baıandaýynsha, dollarsyzdandyrý úderisin Ulttyq bank nemese Úkimettiń qaýlysymen jedeldete almaımyz. ShOB belsendiligi, ulttyq ınvestorlardyń ishki naryqpen ıntegrasııasy dollarsyzdandyrýdy jyldamdatyp, teńgeniń básin arttyrady.
Damýshy ekonomıka úshin shetel valıýtasyndaǵy depozıtter úlesiniń 50%-ǵa jetýi «synı qarsylyq deńgeıi» retinde qabyldanady. Al bizde ol deńgeıden áldeqaıda tómen. Sarapshynyń aıtýynsha, ınflıasııanyń qazirgi deńgeıi, qolaıly eksporttyq baǵa, áriptes elderge qatysty jaǵdaı eldegi dollarsyzdandyrý úderisin jedeldetýge múmkindik beredi. Ulttyq banktiń birqatar strategııalyq mańyzdy baǵytty biriktirýi – qarjy segmentiniń turaqtylyǵyn arttyrýǵa, ınflıasııany qoldaýǵa, valıýta jáne aqsha naryǵyndaǵy qubylmalylyqty tómendetýge basymdyq berip otyr.
«Kúni keshege deıingi jaǵdaı shetel valıýtasyndaǵy depozıtterge qarajatty ornalastyrýdyń tartymdylyǵyn tómendetip keldi. Biraq jaǵdaı ózgerdi. Bizge dollarsyzdandyrý týraly biraz ýaqytqa deıin umyta turý kerek. Keıingi jyldary birneshe banktiń naryqtan kútpegen jerden ketýine baılanysty senim depozıtine selkeý tústi. Bul jaǵdaıda shaǵyn depozıtterdiń salymshylary jınaqtaryn qolma-qol shetel valıýtasy túrinde saqtaýdy jón kórýi, iri salym ıeleri Batys bankterine aýdara bastaýy múmkin. Bul jaǵdaı teńgeniń jaǵdaıyn álsiretip jiberetini anyq. Rýbl men teńgeniń qatar qunsyzdanýy teńge depozıtiniń tıimdiligine keri áser etip jatyr. Ulttyq valıýtanyń tólem jáne jınaq quraly retinde tanymal bolýy, eń aldymen, onyń turaqtylyǵyna baılanysty. Sonymen qatar Qazaqstandy qamtıtyn shaǵyn naryq ekonomıkany dollarsyzdandyrý múmkindikterin shektep otyr», deıdi M. Spanov.
Keıingi eki jylda dollardy sanksııamen qarýlandyryp, sanksııa quraly retinde paıdalaný dollardyń jahandyq rezervtik valıýta retindegi pozısııasyna nuqsan keltiredi dep úmittený de, alańdaýshylyq ta kóbirek baıqaldy. Biraq olaı bolmady. Álemde ázirge dollarǵa báseke bolatyn valıýtanyń tóbesi kóringen joq. Dollardan bas tartý týraly pikirdi Qytaı, Reseı, Latyn Amerıkasy elderinen tarap jatqan aqparat kózderinen jıi baıqaımyz. Bul másele – BRIKS-tiń basty maqsattarynyń biri.
Keıingi jyldary álemdik saýdadaǵy dollarlyq operasııalardyń úlesi ózgerissiz qaldy (shamamen 80%). Iýan úlesi az ǵana ósti. Qytaımen saýda blogine kiretin elder ıýanmen ózara saýda úlesin 4%-dan 8%-ǵa deıin ulǵaıtty. Keıingi onjyldyqta Qytaı dollardaǵy halyqaralyq tólemderdiń úlesin 80%-dan 50%-ǵa deıin qysqartty, al ıýanmen – nólden 50%-ǵa deıin ósti. 2000 jyldan beri shamamen 12 trıllıon dollardy quraıtyn halyqaralyq valıýtalyq rezervterdegi dollardyń úlesi 72%-dan 59%-ǵa deıin tómendedi. Dástúrli emes valıýtadaǵy rezervterdiń jalpy úlesi 2%-dan 11%-ǵa deıin ósti.
Keıingi eki onjyldyqta sheteldik ınvestorlar qolyndaǵy dollarlyq baǵaly qaǵazdardyń kólemi alty ese – 5,5 dollardan 33,4 trıllıon dollarǵa deıin ósken. Dúnıe júziniń paılyq qorlary, saqtandyrý kompanııalary men zeınetaqy qorlary óz qorjyndaryndaǵy dollarlyq baǵaly qaǵazdardyń úlesin 7,7 paıyzdyq tarmaqqa arttyrdy. Olardyń suranysy, ásirese amerıkalyq emes kompanııalar shyǵarǵan dollarlyq oblıgasııalarǵa joǵary. Mundaı oblıgasııalardyń barlyq dollarlyq oblıgasııa arasyndaǵy úlesi 8,5%-dan 17%-ǵa deıin ósti. Sheteldik ınvestorlar ózderiniń dollarlyq aktıvteriniń úshten eki bóligin oblıgasııalarda jáne úshten birin aksııalarda ustaıdy. Birer aıdan beri portfelderindegi dollarlyq baǵaly qaǵazdardyń úlesin arttyryp jatyr.
Qazir álemdik sarapshylar dollarsyzdandyrýdyń táýekeli týraly jıirek aıta bastady. Olardyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda jahandyq saýda men ınvestısııa bloktarǵa ydyrap, proteksıonızm kúsheıedi. AQSh bıýdjetiniń tapshylyǵy artyp, federaldyq rezervtik júıeniń táýelsizdigine kúmán týady. Mundaıda sanksııalar saıasattyń ǵana emes, ekonomıkanyń da qolyndaǵy qolshoqparǵa aınalyp ketýi ábden múmkin. Al saıasattanýshylar mundaı baǵyt beleń alsa, dollar qunsyzdanady, munyń sońy onyń jahandyq ústemdigin joǵaltý úderisin jyldamdatady dep boljaıdy.
Qarjyger Ilııas Isaevtyń aıtýynsha, eldiń qarjy naryǵy olıgarhııalyq qysymnan endi tazaryp kele jatyr.
«Úkimettiń ekinshi deńgeıli bankterden qaryzdy qaıtarý tásilin teńgeniń tynysyn ashýǵa baǵyttalǵan qadam dep qabyldaý kerek. Biraq bizdiń elde iri kapıtal ıeleri qarjysyn Batys bankterinde saqtaıdy. Nesıe alý úshin Batys bankterine júginedi. Al orta bıznestiń depozıttegi teńgeleı salymy mardymsyz. Olıgarhtardyń sheteldik aktıvterin qaıtarýynyń nátıjesin el áli sezgen joq. Biz bul jumysty elden qarjy shyǵarýdy shekteýmen qatar júrgizýimiz kerek. Mundaı tájirıbe damyǵan elderdiń bárinde bar», deıdi.
Sarapshylar arasynda dollarǵa shamadan tys táýeldilik valıýta naryǵyndaǵy turaqsyzdyqtyń negizgi faktory retinde qarastyrylady degen pikir kóp aıtylady. Mundaı pikirdi UB da qup kóredi. Biraq sońǵy kezde táýelsiz sarapshylar bul baǵyttyń devalvasııaǵa balama bola alatyn sıpatyna kóbirek nazar aýdara bastady.
Sarapshy Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, dollarsyzdandyrý qalypty júrip jatyr. Al dúrbeleń teńgeniń rýblmen valıýtalyq parıtetinen ajyraı bastaǵanyna baılanysty.
«Teńge sııaqty jumsaq valıýta bolǵandyqtan, onyń baǵasyndaǵy bolmashy ózgeristiń ózi dollar satyp alýǵa májbúrleıdi. Bul – keıingi onjyldyqta qalyptasyp qalǵan qubylys. Kez kelgen el úshin, tipti damyǵan elder úshin de senim máselesi – ǵalamdyq másele. Ulttyq valıýtaǵa degen senim ekonomıkalyq jáne saıası júıege degen senimniń barometri. Sol arqyly aqsha-nesıe saıasaty men ekonomıkalyq ahýal qalyptasady. Men dollarsyzdandyrý baǵytynyń tek popýlıstik sıpatyna ǵana nazar aýdaramyn. Dál qazir dollarsyzdandyrýdy bastap ketý – strategııalyq qatelik, álemdik qarjy naryǵynan oqshaýlanyp qalǵan Reseı rýbline qoldan jem berý», deıdi sarapshy.
ALMATY
