Tasjarǵan

Adal dostyń alqaýy

Týra sol tusta astanamyz Ala­­taýdyń baýraıynan Arqa tó­sine kóship, elimiz abyr-sabyr bo­lyp jatqan edi. Jańa ordany jarnamalaǵan úzdiksiz úgit-nasıhattyń áseri me, áıteýir uly kóshtiń uzyn ahaýy eptep eliktire bastady. Onyń ústi­ne, munda úmit otyn úrleıtin­deı úp etken jel baıqalmaı­dy. Bala-shaǵany asyraý kún­nen-kúnge qıyndap barady. Sodan «Egemen Qazaqstan­­­­­nyń» Aqmo­ladaǵy tilshiler qosyn­­­­y­nyń tiz­­­ginin ustap turǵan kýrs­ta­sym Muratbek Toqtaǵazınge ­te­­le­­­fon soǵaıyn. Esendik su­rar-­su­­ramastan eńirep qoıa ber­ge­­nim este: «Birdeńe qylma­sań, qına­­lyp bittik. Kómegiń ke­rek. Ker­gi­meı kez kelgen qyzmet­ke kele­­min», dedim qandaı usynys­tan da bas tartpaıtynymdy bil­dirip.

– Jaraıdy. Maǵan sál-pál mur­sat ber. Qazirden bas­tap qa­rastyramyn. Buıyrsa, birdeńesi bolar, – dedi ol meniń kóńilimdi demep.

Araǵa apta salyp jańa astanadan jaǵymdy jańa­lyq jetti. Aıtýyna qaraǵanda, qalalyq gazet bas redaktory­nyń orynbasary bolatyn sııaqty­myn. Endi keshikpeı elordaǵa jetýim kerek eken. Sóıttik. Ala qabymyzdy arqalap, temir­jol vokzalyna tús­kenimizde, bel­gili jýrnalıst Seıfolla Shaıynǵazy ekeýi arsa­lańdap aldymnan shyqty. Solaısha oılamaǵan jerden asta­na­lyq atandyq. Oǵan da mine, shı­rek ǵasyrdan asypty. Ataqty Shota Rýstavelı aıtqandaı, «ýaqyttyń da aıaldaýǵa ýaqyty joq».

Elorda epopeıasyn jazysyp jatqan azamattar arasynda keńbaıtaq Qazaqstannyń ár óńiriniń ókilderi bar. Olardyń biri munda joǵary bıliktiń sha­qyrýymen, ekinshileri qyz­met babymen, úshinshileri taǵy bir sebeptermen at basyn bur­ǵany belgili. Al men Alla sátin salyp, Muratbekteı adal dosym­nyń alqaýymen Astana tórinen tabylǵanymdy aıtpasam aza­mat­tyq aryma syn.

Bolar balanyń bolmysy

Atalarymyz taýyp aıtqan. «Bolar bala...» kishkentaıynan-aq kisiliktiń belgisin beredi. Tarǵyl tasy tunǵan tarıh Tarbaǵataı taýynyń eteginde, talaı aqyn tamsana jyr arnaǵan Aıagóz ózeniniń jaǵasynda týyp-ósken órenniń ómirden ózgeshe órnek izdemeýi múmkin emes sekildi kórinedi keıde. Aýylyndaǵy arǵy-bergi zamandardyń shejiresin aǵyl-tegil shertetin abyz qarııalardyń, óz ákesi Balqybek pen anasy Bátımanyń áredik aıtatyn áserli áńgimeleri quıma qulaq qara balany qarshadaıynan esti sózge úıir etti. Sanasyna sáýle túsi­rip, oı-órisin keńeıtti. Jas júre­gin tebirentip, telegeı qııalyn terbedi.

Jetinshi synypta oqyp júr­gende oıdan óleń qurap, ony­syn qysyla-qymtyryla kórshi­niń kórikti qyzy Aıtjamalǵa kór­setsin. Sol-aq eken, anaý jatyp kep jabyssyn. «Oıbaı, mynaýyń keremet eken. Maǵan bere turshy, úıge aparyp kóshirip alaıyn». Bereıin dese, «ishten shyqqan shubar jylanyn» qımaıdy. Bermeıin dese, qylymsyǵan qý qyzdyń kóńilin qımaıdy. Aqyry qınala-qınala altynǵa aıyrbastamas jazbasyn aldyryp tyndy.

Aýlada asyq atqan alań­syz kúnderdiń birinde aýyldastary aıaq astynan shý ete qaldy. Respýblıkalyq «Qazaqstan pıo­neri» gazetinde Muratbektiń «Kún sýreti» deıtin alty shýmaq óleńi basylypty. Alqalaǵan áleý­met ataǵyn aspanǵa kóterdi. Aýyl­dyń bas aqyny Qydyrmolda aǵaı arqasynan qaǵyp, sát sapar tiledi. Muǵalimderi maqtap, jer-kókke syıǵyzbady. Bul onyń baspasózde jarııalanǵan tuńǵysh týyndysy-tuǵyn. Aıtpaqshy, bul qýanyshtyń sebepkeri álgi Aıtjamal bolyp shyqty. Qoıarda qoımaı qolqalap alǵan klastasynyń óleńin hatpen Almatyǵa joldap jiberipti.

Talaptyń taıyn erttep min­gen Toqtaǵazın munymen toq­tamaı, aryndap alǵa tartty. Al­dymen Aıagóz aýdandyq «Alǵa», oblystyq «Semeı tańy» gazet­terin «bombylaı» bastady. Bara-bara qysqa habar-oshardy qoıyp, kólemdi dúnıelerge kóshti. Tipti keńsesine «bir sharýamen» kelgen jas tilshini qabyldamaı mese­lin qaıtarǵan sovhoz dırek­toryna «jyny» ustap syn maqala jazdy. «Aqpandaǵy aq qozylar» at­ty reportajynyń aıaq jaǵynda sharýashylyqtaǵy keıbir shala­ǵaılyqtardyń kesirinen keleń­sizdikterge jol berilgenin naq­ty mysaldarmen dáleldep berdi. Qyzyq bolǵanda, maqaladaǵy kem­shilikter aýpartkom bıýrosynda qaralyp, keńshar basshysyna eskertý jasalǵan.

Baǵy janǵan bala tilshi osylaısha oıqastap, sıqyrly qa­lam qudiretine qalaı arbalǵanyn bilmeı qaldy.

Jýrnalıstıkaǵa jetelegen jol Orys tilinen oqysta tórt alyp qalmaǵanda orta mektepti altyn medalmen bitire jazda­ǵan Tarbaǵataıdyń tastúlegi kámelettik attestat qolyna tıi­simen Almatyǵa tartty. Jú­regi qalaǵan QazMÝ-diń jýrfagyna qujat tapsyrdy. Júz maqala japsyrylǵan bes albomdy emtıhan komıssııasynyń aldyna tars etkizip tastaı salǵanda, talaıdy kórgen tarlanboz dekan Temirbek Qojakeevtiń ózi tańdaı qaǵyp, tańdanysyn ja­syra almady. Ádettegideı ántek shalqaıyp otyrdy da ázil­ge shaptyra bir shanshyp ótti. «Áı, Toqtaǵazın, saǵan oqýdyń qajeti ne? Myna baı­lyǵyń­dy maldanyp, bir­den «Lenınshil jasqa» jumysqa qabyldan­sań da qarsy emespiz» demesi bar ma, keńk-keńk kúlip.

Aýyz­sha, jazbasha emtıhandardyń eshqaısysynan súrinbedi. Tek tarıhtan tapsyrǵanda tasyrańdaǵan apaıdyń úsh qoıyp jibergisi kelgeni bolmasa. Oǵan kóne­tin oǵlan bul ma. Aıǵaıǵa attan qo­syp emtıhan alý jónindegi ap­ellıasııalyq komıssııanyń tór­aǵasy professor Ýahıt Shalekenovtiń aldyna bardy. Baıaǵy Balasaǵun qalasyn qazaq jerinen taýyp, qyrǵyz ǵalymdarymen aıtysyp-tartysyp júrgen belgili tarıhshynyń betine taısalmaı qarap, «Ágárákı, ádilettiń kózi aǵyp ketpese, bul pánnen sú­rinetin jónim joq. Nanbasańyz, kez kelgen suraqty qoıyńyz. Daıyndalmastan ja­ýap berýge ázirmin» dedi alqymyna tirelgen ashýyn ázer basyp. Bota tirsek boz­balanyń boıyndaǵy bulqynǵan bula kúshke rıza boldy ma, kim bilsin, tóraǵa tótenshe sheshim qabyl­dap, albyrt abıtýrıenttiń synaq kitapshasyna kidirmesten bes qoıyp berdi.

Birinshi kýrsta-aq balaǵy­nyń bıti baryn baıqatqan Murat­bek Toqtaǵazın basqalardaı kótken­shektemeı Kókbazar tú­bin­degi kópqabatty ǵımarat­ta orna­lasqan bar­lyq basy­lym­men baılanys ornatty. Eki kúnniń birin­de maqalasy shy­ǵady. «Lenınshil jas», «Je­tisý», «Sosıalıstik Qa­zaq­stan­daǵy» ataǵynan at úrke­tin aǵa­lary­myzdan tapsyrma alyp, ony tap-tuınaqtaı oryndaıdy. Qalam­aqymen qaltasyn qam­pıtyp, kıimniń sándisin kıip, tamaqtyń dámdisin ishedi. Redaksııalarǵa ózi ǵana barmaı, jazýǵa beıimi bar qyz-jigitterdi erte ketedi. Soıy bólek sol sań­laqtardyń biri, qazirgi qazaq jýr­nalıstıkasynyń has júırigi Baýyrjan Omaruly osy eńbegin eskerip, oǵan áli kúnge deıin rahmetin jaýdyrýmen keledi.

Beleske kótergen belsendilik

Keıipkerimizdiń qalam qýaty óz aldyna, qoǵamdyq belsendi qa­reketshildigi de jolyndaǵysyn japyrardaı joıqyn bolatyn. Eti tiri elgezektigi arqasynda fakýltet komsomol komıtetiniń bıýro músheligine saılandy. Qa­lamnan qoly qalt etkende, klas­sıkterdiń kitabyn kemiredi. Kitaphanada sarylyp sabaqqa da­ıyndalady. Sonyń arqasynda aınalasynan at ozdyryp, GDR-degi halyqaralyq stýdentter la­gerine baryp qaıtty. Atal­ǵan eldiń biraz qalasyn aralap, jolsapar ocherkterin jazdy. Ási­rese, Berlınniń áıgili Trep­tov parkindegi jeńimpaz keńes áskerine ornatylǵan áıdik es­kertkish týraly «Mıllıondar jú­regindegi monýment» deıtin oı-tolǵaýy oqyrman aıyzyn qandyrǵanyn atap ótkenimiz abzal. О́ıtkeni jahanǵa jaıylǵan monýmenttegi kishkentaı nemis qyzyn qushaqtap turǵan apaıtós Azattyq jaýyngeriniń aıshyq­ty beınesin maıtalman músinshi Evgenıı Výchetıch, atbasarlyq orys Ivan Odarchenkonyń túr-tulǵasyna qarap somdaǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıtin.

Aıtpaqshy, sol saparynan dosymyz biraz sýret ákelgen. Solardyń ishindegi bireýi bizdi eriksiz eleń etkizdi. Áldebir mýzeıdiń fashızmdi aıyptaıtyn múıisinde túsirilse kerek. Sabazyń saspastan Ekinshi Reıh­tiń erekshe belgisindeı svastıka beınelengen týdyń janyn­da tur jymıyp. Qaısysymyz eke­­ni esimde joq, áıteýir bi­re­ýimizdiń «Áı, ápende, aqyr bas jaqqa barysqan ekensiń, kári nemis soldatymen túspediń be?» dep ázildegenimiz bar.

Balqybekulynyń budan basqa da qy­zyqtary barshylyq. Biraq onyń bárin jazýdy gazet beti kótermeıdi.

Aqmola úshin aıqas

Adamnyń aıtqany bola ber­meıtini ras. Allanyń arnaýy biledi. Áıtpese, ýnıversıtetti taýysqan soń Toqtaǵazınniń «SQ»-nyń syqıǵan qyzmetkeri bolatynyna eshqaısymyz kúmán keltirmeıtinbiz. Sońǵy kýrsta bos ýaqytynyń bárin Balǵa­bek Qydyrbekuly basqaratyn ula­ǵat uıasynda ótkizetin. Shtatta bolmasa da eki-úsh ret issaparǵa shyqty. Keıde óz erkimen túngi kezekshilikke de baryp qaıtady. Endi dıplom alyp, redaksııanyń kıeli tabaldyryǵynan resmı túrde attaý ǵana qalǵan edi.

Biraq bul ssenarıı kút­pegen jerden kúrt buzyldy. Selınograd oblystyq «Kom­mýnızm nury» gazeti redak­torynyń birinshi orynbasary Jomart Ábdihalyqov qa­syna «Bilim jáne eńbek» jýrna­ly­nyń bas redaktory ári eski dosy Aqseleý Seıdimbe­kov­ti aýdı­torııamyzǵa ertip keldi de armany asqaq, muraty bıik Murat­bekti alǵan betinen aınytyp, qa­laı kóndirgenin qaıdam, murnyn tesken taılaqtaı jetektep tyń ólkesine alyp ketti.

Taǵdyrynyń tartýy bolar, qasıetti Qaraótkel topyraǵy buǵan maıdaı jaqty. Pálendeı qınalmaı páterge qol jetkizdi. Keshikpeı mektepte birge oqyǵan súıgen qyzy Mádenıetpen bas qosty. Altyn asyqtaı úsh uly dúnıege keldi. Shyǵarmashy­lyq qabileti shyńdalyp, jýrnalıs­tik sheberligi artty. Jalynda­ǵan jas talantty moıyndaǵan­dary bolar, áriptesteri qyzý qol­dap, ony qalalyq Keńestiń depýtat­ty­ǵy­na usyndy. Balamaly saılaý­da basymdyq tanytty. Obaly ne­shik, halyq qalaýlysynyń man­daty júktegen mindetti minsiz atqa­rýǵa tyrysty.

Qoǵamda jarııalylyq jalaýy jelbirep, demokratııalyq ózgerister dendeı bastaǵan kezde «SQ»-ǵa redaktor bolǵan Sher­han Murtaza janyna jańa­shyl ­jastardy jınady. Sáti túsip ­­­24 jastaǵy Muratbek Toqtaǵazın ­de sony ózgerister ákeler sol toptan tabyldy. «Egemenniń» Esil jurttaǵy elshisi atanyp, óńir­diń ózekti máselelerin qalamymen qaýzady.

Tynym tappaı tyndyrǵan irgeli isterdiń eń irisi qalanyń qazaqsha ataýyn qaıtarý bol­ǵany daýsyz. Depýtat retinde ult upaıyn túgendeýge aıanbaı atsalysty. At tóbelindeı ǵana qara kóz azamattar ózderinen áldeqaı­da kóp ózge ult ókilderine des bermedi. О́ıtip-búıtip olardy degenderine kóndirdi. Múkeń aınalasyndaǵy ultjandy azamattarmen aqyldasa kele, asyǵys túrde Reseıge attandy. Onda qy­zyq qýyp, qydyryp barǵan joq, árıne. Gorkııdi attan ­aýda­­ryp tastap baıyrǵy ­Nıj­­nıı Novgorod ataýyn qaıta ıelen­gen shahar ákimdiginiń tájirı­besin zerttep, úırenetin úrdis­terdi selınogradtyq árip­testeri­niń qaperine saldy.

Muratbek munymen shektelmeı, negizgi qyzmetiniń nyǵ­metterin de molynan paıdalandy. Sheri minezdi Sheraǵań da tilshisiniń jaz­ǵandaryna shekteý qoımaı, eldi eleńdetken atyshýly «Aqmola úshin aıqas» aıdarymen serııalyq maqalalardy úzbeı jarııalap, joǵary jaqtyń nazaryn aýdar­dy. Uzyn sózdiń qysqasy, oıdaǵy maqsat oryndalyp, tarıhı ádi­lettilik ornap, Aqmola ataýy qaıta oraldy.

Osy oraıda aıta ketken abzal, Aqmolaǵa baılanysty bizdiń kýrs maqtan etetin eki nárse bar. О́ıtkeni Aqmolaǵa astanany kóshirý týraly ıdeıany alǵash «Qazaq ádebıeti» gazetinde kótergen Dosymhan Qapasov ta, Selınogradtyń alas­talyp, Aqmolanyń saltanat qurýyna qomaqty úles qosqan Muratbek Toqtaǵazın de bizben bir­ge oqyǵan. Eń ǵajaby ekeýi de Aıagóz aýdanynyń týmasy.

Qurmetke laıyq qalamger

Qalamger, qaıratker Murat­bek Toqtaǵazın ilgeride ózi re­dak­­sııalarǵa ilestirip apar­ǵan kýrstasy, búginde akademık Baýyrjan Omarulynyń ǵy­­­ly­mı jetekshiligimen «Ázil­han Nur­shaıyqov shyǵar­ma­shy­­­lyǵyndaǵy derektik negiz jáne kórkemdik sıpat» taqyry­byn­­da kandıdattyq dısserta­sııa qor­ǵady. Qazirgi tańda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ulttyq ýnı­ver­sıtetinde bola­shaq jýrnalıs­terge dáris oqıtyn ustaz. Áıgili Ázaǵańdy áspettegen ǵa­lym re­tinde birsypyra sharýa­nyń basyn qaıyrǵany barsha­ǵa aıan. Biz onyń bárin baıandaý­dy ar­­tyq sanadyq. Bul jónin­degi áńgi­­­me­ni basqa áriptesterimizdiń ekin­shisine qaldyryp, ózimiz bile­­tin qyrlary tóńireginde ǵana tol­ǵaǵandy jón kórdik.

Jýyrda uzaq jylǵy je­misti jýrnalıstik jumystary úshin «Qurmet» ordenimen ma­rapattalǵan Muratbektiń Tar­ba­ǵa­taıdyń qatal tabıǵatyna tótep beretindeı órshildikpen ósip-óngen tasjarǵandaı aldaǵy maq­satyna jetý jolyndaǵy túrli qıyndyqtan taısalmaı, alda da talaı asýlardan asatynyna senimimiz mol.