Taza aýa jutý muń boldy

Jalpaq jurt «Taza Qazaqstan» dep eko­logııaǵa mán be­rilip jatqanda oblys or­ta­lyǵynyń turǵyndary kókiregin kerip, taza aýa juta almaı pu­shaıman bolyp otyr. Bul búgin ǵana paıda bolǵan másele emes. Keıingi jyldary kópshiliktiń kórgen kúni osy. Bıylǵy beınet tipti eresen. Jaz boıy jaýyn bir toqtamaı jaýyp tur. Oblys ortalyǵynyń ishindegi sýaǵarlar meltekteı tolyp, aǵar jol taba almaı, irkilgen sý kóp turǵan soń bor­syp, sasyp jatyr. Qala tur­ǵyndary qarasha, jeltoqsan aı­l­arynda ókpe-renishterin bil­dire bastaǵan. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta kópten qor­dalanyp qalǵan másele tipti ýshyǵa tústi. Ylǵaldyń kóptiginen jergilikti halyq aýyzeki tilde Vasılkovka, Avtogorodok dep ataıtyn shaǵyn aýdandar, temir­jol vok­zaly men avtobekettiń ma­ńyndaǵy turǵyndar taza aýa jutýdan qaldy. Ony aıtasyz, dál ortalyqtaǵy №1 mekteptiń jany da kúlimsi ıiske toly. Júz qadam jerde qalalyq ákimdik ornalasqan. Arǵy jaǵynda, dál Qopa kóliniń jaǵalaýynda aýzy-murnynan shyqqan káriz sýy aǵyp jatyr. «Aq jelken» qonaqúıiniń mańy kishigirim kól dersiz. Káriz júıesinen aqqan las, sasyq sý jınalyp, aılap tazartylmaı jatyr.

– Dalaǵa shyǵýdan qaldyq, – deıdi qala turǵyny Dáneker Beısenbaev. – Balalarǵa obal. Esik aldyna shyqsa tunshyǵyp qala­dy. Terezeni de asha almaımyz. Kól­kigen sý jylǵa tappaı tura ma, Qopa kóline quıylyp ja­tyr. Kól taǵdyryn oılaıtyn adam bar ma eken? Onsyz da qoqysqa aınalǵan, batpaǵy betine shyǵyp jatqan sý aıdynyn aramdap bitirdik.

Kóldiń arǵy jaǵalaýynda sýǵa túsip jatqan adamdarda ne sán? Dál osyndaı kórinis qalany qaq jaryp ótetin Qylshaqty ózeniniń boıynda da oryn alǵan. Káriz qubyrynan asyp-tasyp, tógilgen sý áýeli ózenge quıylyp, ózenmen boılap baryp Qopany bylǵap jatyr.

– Bizdiń kásiporynnyń jumysshylary jaz boıy qolqany qapqan kúlimsi ıistiń kesirinen jumys isteýden qaldy. Tumshalap betperde kıgenimen, septigi shamaly. Kıimderi de ıistenip ketedi, – deıdi «Úı-jaı qurylys» JShS atqarýshy dırektory Baǵlan Alǵojın.

Jalǵyz bul kásip­oryn­nyń ǵana emes, kór­shiles qanshama eńbek ujym­­darynyń kórgen kúni osy. At­qarýshy dırektor aıtqan sózim dáleldi bolsyn dep kólkigen sýdy beı­netaspaǵa túsirip alǵan. Káriz jelisine jaýapty «Kók­shetaý sý arnasy» mekemesine aryz­­danǵan. Aryzynda qubyrdan aǵatyn sýdyń kúlimsi ári qy­zyl tústi ekenine deıin kór­setken. Al «Kókshetaý sý arnasy» mekemesiniń jaýapty mamandary qalanyń bul aımaǵyn besinshi nasos stansasy taza­laıtyndyǵyn aıtqan. Basty sebep – jaýynnyń kóptigi. Káriz qubyry laı sýǵa mel­tektep tolyp qalǵan.

Aryz­danǵaly da aıdan astam ýaqyt ótipti. О́zger­gen eshteńe joq.

– Biz kórsetilgen qyzmet úshin aqysyn ýaqytynda tólep otyrmyz, – deıdi Baǵlan Alǵojın. – Al qyzmet sapasy kóńilden shyǵatyn emes.

Sodan soń áleýmettik jelidegi halyqtyń ókpe-nazyn kórsetti. Onda qalanyń bul aýdanynda úsh aıdan beri kúlimsi ıis jaılap ketkeni týraly aıtylady. Osy bir keleńsiz jaıt týraly aıtylǵanymen, másele kóte­rilgenimen, ázirge esh nátıje joq. Eń ókinishtisi de osy. «Kók­shetaý sý arnasy» resmı jaýa­bynda bylaı deıdi. Oblys orta­lyǵyndaǵy káriz qubyry 73 pa­ıyz tozǵan. Jańartýǵa qarjy joq. Mekeme ábden tozyǵy jetken qubyrlardy múmkindiginshe aýystyrýda. Kóktemgi sý tasqyny kezinde toǵyz nasos stansasyn sý basyp qalǵan. Onyń úsheýinde, ıaǵnı №2,7,8 káriz nasos stansasynyń sý aıdaıtyn qurylǵysy kúıip ketken. Al 15-in kúrdeli jóndeýden ótkizý kerek. Shtat kestesi boıynsha 40 adam jumys isteý kerek bolsa, beıneti mol, berekesi shamaly kásiporynda 19-aq jumysshy bar. 150 myńnan astam turǵyny bar oblys ortalyǵy men qala irgesinde eki eldi mekenge úsh ekıpaj ǵana qyzmet kórsetedi. Al aryz-shaǵym kún saıyn dúmep túsip jatyr.

Keıingi jyldary qa­la­da jańa ǵımarattar jaýynnan keıingi sańy­raýqulaqtaı boı kóte­rýde. Jarty ǵasyr bu­ryn salynǵan káriz jelisi ústeme júk molaıǵan soń múmkindigi shekteýli bolyp jatyr. 2019-2023 jyldar aralyǵynda ondaǵan turǵyn úı keshenderi boı kóterdi. Tıisinshe júıege júkteme eseleı kóbeıdi. Kóktemgi qyzyl sý júrgen, jazǵy nóser jaýy­n jaýǵan ýaqytta sý ótkizetin kollektordyń qýa­ty jetpeı, káriz nasos stansalary toqtaýsyz jumys isteı­di. Sol sebepti tozýy da tez. Sýa­ǵar­lardyń boıy da munshalyqty sýdy kidirissiz ótkize almaı, oblys ortalyǵynyń birneshe jerinde kólshik paıda bolǵan. Ystyqta aqpaǵan sý borsymaı tura ma?

Qala ákimi Baýyrjan Ǵaısa osy másele jaıynda tilshilermen tildesken kezinde mán-jaıdy aıtyp túsindirdi. Ákimniń aıtýynsha, káriz qubyr júıesi túgelge jýyq jańǵyrtýdy qajet etedi. №7 negizgi nasos stansasynda úlken apat bolǵan. Bul apattyń zardabyn joıýǵa jıyrma kún ýaqyt ketken. Jaýynnyń jıiliginen jerasty sýy da kóte­rilgen. Mine, osy sý jelige quıy­lyp jatyr. Qum aralas sý qu­ıylǵan soń, júıedegi jol bitelip, sý ótkizý qabileti azaıa túsken.

Ázirge tyǵyryqtan shyǵýǵa jol izdegen qala basshylyǵy alty nasos satyp alýǵa tapsyrys bergen. Eger qarjy oblystan bólinbese, jergilikti bıýdjettiń ja­rytymsyz qarajatyna alyn­baq.

– Qubyrdaǵy las sý Qopa kóline quıylyp jatqan joq, – deıdi qala ákimi. – Bul – jeras­ty sýy. Bálkim qu­byr tolyp, kózi bitelgen kezde aragidik aǵatyn bolýy, áıtpese kúni-túni aǵyp jatyr degen pikirdi qýattaı almaımyn.
Qalaı bolǵan kúnde de jer shoqtyǵy – Kóksheniń orta­ly­ǵyndaǵy jaǵdaı alań­­da­tarlyq. Qala halqy kúlim­sigen ıisten, qalany bas­qan qoqystan qutylar kún bar ma eken dep qapalanyp otyr.
Kókshetaý