Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Paraqorǵa qarsy pármendi kúres
Bıyl alty aıdyń ózinde ǵana sybaılas jemqorlyq qylmysy úshin 298 basshy áshkerelendi. Olardyń memleketke keltirgen zalaly 203,8 mlrd teńgeni qurasa, onyń 194,5 mıllıardy ótelgen. Al paraqorlardyń tiziminde jergilikti atqarýshy organdar 144 adamymen aldyǵa shyqsa, ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri 56 jemqorymen mınıstrlikter arasynda kósh bastap tur. Jalpy, elimizde osyndaı paraqorlarmen kúrestiń pármendi júrip jatqanyna da birshama jyl ótti. Osy ýaqytqa deıin memlekettik qyzmetshilerdiń jemqorlyqqa qarsy ımmýnıtetin oıatýdan bastap, qoldanystaǵy qujattarǵa da san ret ózgertý engizdik. Sóıtip, sybaılas jemqorlyqqa naqty quqyqtyq sıpattama berildi. Oǵan sáıkes ákimshilik jáne qylmystyq jaýaptylyq kózdeldi. Qosymsha mektepter men joǵary oqý oryndarynda arnaıy pánder engizildi. Bıýrokratııasyz bılikke negizdelgen eýropalyqtardyń tájirıbesin de aldyryp, alys jáne orta merzimdegi maqsattar aıqyndaldy. Biraq qazyna qarjysyna qol salýdy qanyna sińdirip, ádetine aınaldyrǵan basshylar men qosshylardyń qataryn azaıtý ońaıǵa soqpaı tur. Aıtalyq, 2015 jyly qabyldanǵan «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl týraly» zańǵa 26 ret ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen. Alaıda bul qujat jemqorlyq úshin jazanyń túrlerin bekitpeıdi. Bul úshin jaýapkershilik Qylmystyq kodekste qarastyrylady.
Al tórt jyl buryn «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine qylmystyq proseste azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdy jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldy kúsheıtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańy qabyldanǵan. Bul qujat sybaılas jemqorlyq úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi kózdeıdi.
Máselen, osyndaı qylmys jasaǵandarǵa shartty túrde merziminen buryn bosatý sharasy qatańdatyldy. Atap aıtqanda, aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystar úshin sottalǵan adamdar shartty túrde merziminen buryn bosatylmaıdy.
Ekinshiden, olardan jazany óteý úshin birden eń tómengi qaýipsizdik QAJ mekemesine jiberý múmkindigi alynyp tastaldy.
Úshinshiden, jemqorlyqqa jol bergen quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdıalarǵa jaza kúsheıtildi. Buryn Qylmystyq kodekstiń 366-babyndaǵy sanksııa kúshi atqaratyn laýazymyna emes, paranyń mólsherine baılanysty boldy. Qazir osy bapqa sáıkes sýdıalar men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerine qatysty 5 jyldan 6 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi sanksııany kúsheıte otyryp, jańa quram engizildi. Iаǵnı olardyń kishigirim mólsherdegi parasy aýyr sybaılas jemqorlyq qylmys retinde tirkeledi. Bul degenimiz aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmysqa barǵandar merziminen buryn shartty túrde bosatylmaıdy jáne jazany birden qonys-kolonııalarda óteı almaıdy degen sóz.
Tórtinshiden, QK-niń 367-babynda aıyppuldyń eselengen mólsheri ulǵaıtyldy. Osylaısha, 2020 jylǵy kúshine engen zańda sybaılas jemqorlyq, onyń ishinde para berýshiler, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri men sýdıalar úshin jaýapkershilikti kúsheıtetin qylmystyq zańnamanyń novellalary kúshine endi. Qazir Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi daıyndaǵan qos zań jobasy Parlament Májilisiniń qaraýynda jatyr. Qujat maquldansa, endi aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmys jasap sottalǵandar týraly málimetter Sybaılas jemqorlardyń jarııa tizilimine engizilip, memlekettik qyzmette jáne kvazımemlekettik sektorda múddeler qaqtyǵysyn anyqtaý jáne retke keltirý reglamentteledi.
Jemqorǵa berilgen jeńil jaza
Dese de elimizde qatańdatylǵan qujattyń pármeni barlyq paraqorǵa birdeı júrmeıtin sekildi. Máselen, aýyr jáne asa aýyr sybaılas jemqorlyq qylmystary úshin sottalǵan júkti nemese jas balalary bar áıelder, jas balalaryn jalǵyz ózi tárbıelep otyrǵan erkekter, 58 jastaǵy jáne ol jastan asqan áıelder, 63 jastaǵy jáne bul jastan asqan erkekter, I nemese II toptaǵy múgedektigi bar adamdar, yntymaqtastyq týraly úderistik kelisimniń barlyq talaptaryn oryndaǵan sottalǵandar shartty túrde merziminen buryn bosatýdyń sharapatyn kórýge quqyly. Árıne, bul qoǵamda «Jemqorlardyń memleketke keltirgen shyǵyndy óteý arqyly jeńil jaza alýy qanshalyqty ádiletti?» degen suraq týǵyzatyny ras. Bul ǵana emes, QK-niń 73-babynyń 1-bóliminde shaǵyn, aýyrlyǵy ortasha nemese aýyr qylmystary úshin bas bostandyǵynan aıyrylǵandar keltirilgen zalaldy tolyq ótegen nemese jazany óteýdiń belgilengen tártibin qasaqana buzbaǵan jaǵdaıda qalǵan merzimin jazanyń neǵurlym jeńil túrimen almastyra alady.
Birneshe ret ózgertilip, túzetý engizilgen qujatqa salsaq, paraqorlarǵa berilgen jaza qatań. Áıtkenmen Qylmystyq-atqarý kodeksiniń 161-babyna sáıkes jemqorlar raqymshylyqqa ilinip, keshirim jasaý týraly aktige de ıek arta alady. Eń qyzyǵy, osy zańda qylmystyq-atqarý qyzmeti salasyndaǵy ýákiletti organnyń kelisimi boıynsha densaýlyq saqtaý salasyndaǵy ýákiletti organ bekitken tizbede kórsetilgen, sottalǵan adamnyń aýrýy, zańda kózdelgen ózge de negizder de jaza merzimin óteýden bosatýǵa negiz bolady eken. Tıisinshe jeńil jáne ortasha aýyr sybaılas jemqorlyq qylmys jasaǵandar qoldanystaǵy qujatta belgilengen talaptarǵa sáıkes kelse, shartty túrde merziminen buryn bosatylýǵa úmitker bola almaq. Olaı bolsa, qatańdatylǵan qujat qylmysqa qylburaý bola ala ma? Árıne, joq.
Sebebi sybaılas jemqorlyqpen kúresip, sheneýnikterdi túrmege jabý uzaqmerzimdi nátıjege qol jetkizbeıdi. Bul pikirmen quzyrly organnyń ózderi de tolyq kelisedi. Sebebi jemqorlyqpen kúres – jalpyǵa ortaq mindet. Bul úshin qoǵamdyq sanany ózgertý, sybaılas jemqorlyqty qabyldamaý mádenıetin qalyptastyrý mańyzdy.
Qoǵamnyń ashy baǵasy
«Ádildik joly» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Monıtorıng jáne taldaý departamentiniń basshysy Erbol Sardarbekovtiń aıtýynsha, qylmysty aldyn alý men jazany qataıtý jumysy tıimdi jumys istese, sybaılas jemqorlyqty eń tómengi deńgeıge deıin azaıtýǵa bolady. Bul oraıda quzyrly organ qajetti sharalardy atqaryp keledi. Qazir qoǵam zańnama aıasynda jemqorlyqqa qarsy kúres úderisine qatysyp, jemqorlyqty tıimsizdendirý saıasaty da qoldanysqa engizildi. Biraq áli de adamı faktor táýekelderi kez kelgen salada kezdesedi. Bul jóninde E.Sardarbekov: «Medısınada qaǵaz júzinde júzege asatyn tender kóp. Bilim salasynda basty problemalardyń biri – joq jumyskerlerdi tirkep, bıýdjet qarajatyn jymqyrý. Osyǵan uqsas problemalar ár salada bar. Sondyqtan sıfrlandyrý arqyly adamı faktorlardy der kezinde joıyp, táýekelderdiń aldyn alý qajet. Budan bólek, jemqorlyqqa qarsy kúres saıasaty toqtatylmaýǵa tıis», deıdi.
Eldiń órkendeýi men áleýmettik-ekonomıkalyq baǵdarlamalardyń jemisti júzege asýyna jeń ushynan jalǵasqan jemqorlyq bóget bolyp keledi. «Jańarý» sybaılas jemqorlyqqa qarsy jalpyulttyq qozǵalystyń tóraǵasy Mels Semǵalıev osylaı deıdi. Onyń pikirinshe, paraqorlarmen kúrestiń pármendi bolýyna Memleket basshysy ǵana múddeli emes, azamattyq qoǵamnyń kúresi de aýadaı qajet.
«Bıyl jarty jyl ishindegi qylmystyq isterdi qarasaq, jemqorlardyń jegeni halyqqa qaıtarylyp jatyr. Mysaly, alty aıda keltirgen zalaldan 195 mlrd teńge qaıtaryldy. El qazynasyna qaıtyp jatqan zańsyz aktıvter de bar. Qazir zań shyǵarýshy organnyń qaraýynda jatqan qujattyń jobasy jemqorlardyń tizimin jarııa etýge mańyz berip otyr. Bıyl jemqorlyq faktileriniń basynda 144 faktisimen ákimdikter tur. Kvazımemlekettik sektorda – 68, quqyq qorǵaý organdarynda – 57, bilim mekemelerinde – 89, aýyl sharýashylyǵynda – 46, áleýmettik qamtamasyz etýde – 32, densaýlyq salasynda 26 fakti tirkelgen. Jalpy, 876 fakti tirkelip, 681 qylmystyq is qozǵalyp otyr. Sonyń ishinde 107 basshy jaýapkershilikke tartylsa, 11-i – respýblıka, 49-y – oblystyq deńgeıdegi qyzmetker. Onyń arasynda 2 ákim men 5 sýdıa.
Demek paraqorlyqqa qarsy kúreste júıeli jumys júrip jatyr. Alaıda bul qoǵamdy tolyq qanaǵattandyra almaıdy», deıdi Mels Zaınollauly. Al oǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúrestiń tıimdi nátıjesin kórip otyrǵan Skandınavııa elderi men Soltústik Amerıkanyń deńgeıine memleket jáne qoǵam birtutas jumylǵanda jetýge bolady. О́ıtkeni qoǵamdaǵy jemqorlyqqa degen kózqaras pen pikirdi, sana-sezimdi ózgertpeı, tal qarmaı bererimiz anyq.
Jemqorlyq deıtin derttiń dendep ketýin sanadaǵy kózqaras pen kúrkóriske ıterip-aq kelemiz. Onyń ishine azamattyq qoǵamnyń ókili retinde bárimiz de kiremiz. Shyndyǵynda, adamdar sybaılas jemqorlyqtyń joıylyp, paraqorlarǵa qarsy kúrestiń jemisti bolǵanyn qalaıdy-aq. Bul týraly kózqarasymyzdy jıi bildirip, ártúrli jıynda jarysa pikir bildirip te qoıatynymyz bar. О́kinishke qaraı, jemqorlyqpen kúres máselesin kótergenderdiń de keıinnen qolyna kisen salynǵanyn kórip júrmiz. Demek jemqorlyqtyń túpki sebebi adamnyń ar-uıatyna tireledi. Arlynyń boıyndaǵy uıat, namys, qanaǵat sekildi qasıet talaıly taǵdyrynda san túrli soqpaq bolǵanymen, aryna daq túsirmese kerek-ti. Qazaqtyń «mal saqtama, ar saqta», «jarly bolsań da, arly bol» degeni de osyǵan saıady. Arsyzdyqtyń artynda nadandyq jatyr. Hakim Abaı «Árbir aqylsyz nadan, arsyz keledi. Árbir arsyz jalqaýdan suramsaq, ózi toıymsyz, ónersiz, eshkimge dostyǵy joq jandar shyǵady. Munyń bári tórt aıaqty maldy kóbeıteminnen basqa oıynyń joqtyǵynan, ózge egin, saýda, óner, ǵylym – solar sekildi nárselerge salynsa, bulaı bolmas edi», deıdi. О́kinishtisi de osy, erteńgi jemqor da – búgingi qoǵamnyń «jemisi». Al nadandyq, arsyzdyq, namyssyzdyq pen jemqorlyq jaılaǵan jerde ómir súrý qaýipti bola bermek.
