Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
«Egemen Qazaqstan»:
– Ekinshi deńgeıli bankter (EDB) osyǵan deıin qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystardy memleket bólgen demeý qarjynyń kómegimen eńserip keldi. Aldaǵy ýaqytta EDB qarjylyq qıyndyqtardy óz áleýeti, óz qarjysy arqyly retteı ala ma?
Aıbar Oljaev, táýelsiz sarapshy:
– Bank quryltaıshylary memleket, halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin esten shyǵaryp aldy. Memleket osy qatelikten sabaq aldy dep úmittenemin. Qazir EDB-nyń syrttan qarjy alýy Úkimettiń baqylaýynda. Bankterdiń qaryz alýy qajetti normadan tómendep bara jatsa, lısenzııasynan aıyrylady. Bankterdiń defoltqa ushyraýyn aldyn ala saqtandyratyn tetikter stres tester arqyly jetildirildi.
Beısenbek Zııabekov, qarjyger:
– «Bank júıesin qurdyq nemese aıaqqa turǵyzdyq» degenge senbeımin. Biz bul segmentte jeke basqa nemese bank quryltaıshylaryna ǵana jumys isteıtin joldy qalyptastyryp aldyq. Bizdiń bankterge ekonomıkalyq ósim emes, nesıe paıyzy dem berip otyr. EDB problemasy aksıonerlerdiń jaýapkershiligi arqyly zańmen ǵana sheshiletin deńgeıge jetti. Al bizde ondaı zań joq. Aktıvterdi qaıtarýdyń qajettigi birer jyldan beri basqa qyrynan aıtylyp keledi. Sonymen bir mezgilde bankterdiń taza tabysy týraly derekterde tabystaryn qaıda saqtaıtyny týraly aıtylmaıdy. Aktıvterdi qaıtarý týraly usynystardyń osy máseleni aınalyp ótetinin túsinbeımin. 2017 jyly Ulttyq qordan trıllıondaǵan teńge demeý retinde bólindi. Sol kezde Ulttyq qor men Ulttyq bank kúıreýdiń aldynda turǵan. Bul álemde bolmaǵan jaǵdaı. Olardyń (bankterdiń) esepshotynda trıllıondaǵan qarjy bos jatsa da biz osyndaı qadamdarǵa bardyq.
Jalǵasbek Aqbolat, qarjyger:
– Beısenbek aǵamyzdyń bank aksıonerleri týraly jeke zań qabyldaný kerek degen pikirin qoldaımyn. Biz sol kezde ǵana bul máseleni naryq zańymen júıelendire alamyz. Ulttyq banktiń paıyzdyq mólsherlemesi EDB paıdasyna jumys istep tur. Nesıe deńgeıin 56 paıyzǵa deıin kóterýge ruqsat berý – halyqty tonaýǵa ruqsat berýmen birdeı. Qazir EDB ózin-ózi tyǵyryqtan shyǵarýǵa jetkilikti qor jınap aldy. Nesıe paıyzyn jeńildetýge de múmkindik bar.
«Egemen Qazaqstan»:
– Teńge baǵamy 480-ge jaqyndap qaldy. Sanksııa salqyny teńseltip jibergen rýbldi teńge bir jaǵynan demep tur ma degen alań kóńil bar.
Aıbar Oljaev:
– Kórshilerimiz ulttyq valıýta turaqtylyǵyna óte muqtaj bolǵandyqtan baǵany erkin aınalymǵa jibergen joq. Jasandy túrde ıntervensııalyq jolmen tejep otyr. Biz de kezinde erkin aınalymǵa ketpeı turǵanda osylaı istegenbiz. Dál qazir dollardy 300 teńgeden ustasaq, Ulttyq qordyń biraz aqshasyn jaǵyp jiberemiz. Ulttyq bank birer aıdan beri ıntervensııa jasamasa da ıntervensııa ádisine jatpaıtyn biraz ádisti paıdalandy. Keıde 1 mlrd, keıde 800 mln dollar Qazaqstan qor bırjasynda konvertasııalandy. Munyń ózi teńgeniń biraz ýaqytqa deıin babynda turýyna yqpal etti. Teńge men dollardyń naryqtyq baǵasy 480 ekeni bıýdjette jazylǵan. Memleket naryqtan aıaq tartqan soń teńge naryqtyq baǵasyna endi toqtady. Biz úshin dál qazir 1 dollardyń naryqtyq quny – 480 teńge. Jyl aıaǵyna deıin bul baǵam ózgermeıdi.
Biz bul máseleden góri 2025 jylǵa deıingi bıýdjet tapshylyǵyn qalaı jabamyz dep alańdaýymyz kerek. Bizdegi tapshylyqty jabýǵa munaıdan tys túsimderderdiń jetpeıtini, Salyq kodeksi bul máseleni sheshe almaıtyny anyq. Sonymen birge, shyǵyndardyń jyl saıyn ósip kele jatqany alańdatarlyq deńgeıge jetti. Shyǵyndarymyzdyń kóbi ınflıasııaǵa tikeleı nemese AEK arqyly ındekstelgen. Bul qosymsha áleýmettik mindettemelerdi qabyldamaı-aq, bıýdjet shyǵyndary artady degen sóz. Munyń bári teńge baǵamyna áser etedi.
Beısenbek Zııabekov:
– Aıbar myrza taqyrypty taldap ótti. Biraq UB kózqarasymen ǵana shekteldi. Árbir memlekettiń ekonomıkaǵa degen ustanymy ulttyq valıýtaǵa degen qurmetinen bastalady. Qazaq jerinen nan taýyp júrgen olıgarhtardyń ómirinde qazaq teńgesin qolyna ustap kórgenine kúmándanamyn. Teńge turaqtylyǵyna kim jaýap beredi degen saýaldyń jaýaby joq. Teńgeniń turaqtylyǵyna UB men Úkimet ekonomıkany qoldaý, ShOB-ty qoldaý arqyly jaýap berý kerek. Bul olardyń birinshi mindeti bolýǵa tıis. Ulttyq valıýtanyń turaqtylyǵyn baǵanyń turaqtylyǵynan bólip qaraýǵa bolmaıdy. 1993 jyldary Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary bolyp júrgen kezimde nesıe paıyzy sharttaryn oryndamaǵany úshin 1 kúnde 20 banktiń lısenzııasyn joıýǵa buıryq bergen kezderim boldy. Ol kezde jaspyn, teńgeniń bolashaǵyna jaýapsyzdyqpen qaraýdy táýelsizdigimizdiń baıandylyǵyn tárk etýmen birdeı qabyldadym. Baǵa turaqtylyǵyn saqtaı almasa, nesıe paıyzyn 50 paıyzǵa kóterip, halyqty qaryzdan kóz ashpaıtyndaı jaǵdaıdan qutqara almasa bizge Ulttyq bank pen QNDRA-nyń qajeti qansha?
Jalǵasbek Aqbolat:
– Qoǵamnyń nazary teńgeniń baǵamyna emes, nesıeniń paıyzyna aýyp otyr. Memleket tarapynan qatty qysym nemese qadaǵalaý bolmasa nesıe arzandamaıdy, nesıe paıyzy arzandamasa teńgeniń quny da kóterilmeıdi. Bir sózben aıtqanda, teńgemizge turaqty ekonomıka ǵana dem beredi. Úkimet úshin bankterge qysym jasaý demokratııany tunshyqtyrýmen birdeı. Bankter úshin seriktestik degen uǵym joq. Bizdiń jaǵdaıymyzda teńgeniń turaqtylyǵy nemese nesıeniń arzandaýy bankterdiń qalaýymen sheshiletin nárse emes. Ulttyq bank mólsherlemeni Eýropa elderi sııaqty 0-0,25 paıyz etip qoıa almaıdy. Sebebi bizde ınflıasııanyń ósip ketý qaýpi joǵary, al damyǵan elderde ol 0-2 paıyz tóńireginen aspaıdy. Ekonomıkamyz klassıkalyq golland aýrýyna shaldyqqan jáne odan shyǵa almaı jatyr. Bul «aýrýdyń» máni mynada: bir sala basqalarǵa qaraǵanda áldeqaıda jyldam ósse, bul naqty valıýta baǵamynyń kúsheıýine ákeledi jáne basqa salalarǵa teris áser etedi. Bizde qazir qatty damyp ketken sala – shıkizat ekonomıkasy. Osy baǵytqa táýeldilik teńgemizge de, ekonomıkamyzǵa da qysym jasap otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Teńge baǵamyn naryq emes, shıkizat baǵasy anyqtaıdy. Mysaly, bizde bazalyq mólsherleme dóńgelektep alǵanda 15 paıyz, al nesıe paıyzy aınalyp kelgende 52 paıyzǵa deıin kóterilip ketedi. Arasyndaǵy alshaqtyq bazalyq mólsherlemeniń bizdiń elde jumys istemeıtinin kórsetip tur.
«Egemen Qazaqstan»:
– Ekonomıkamyzdyń áleýeti nesıeni qansha paıyzǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi?
Aıbar Oljaev:
– Memlekettiń «tapqan tabystaryńyzdy halyqpen bólisińizder, QTS-ty 25 paıyzǵa deıin kóterý qajet» degen usynysyn bankter qarsylyqpen qabyldady. Bankte «uıat» degen de, «halyq» degen de uǵym joq, olar tek tabysty oılaıdy. Bizdiń jaǵdaıda 17,5-18 paıyzben nesıe beretin bankter tabys tappaıdy, tek shyǵyndy jaýyp otyrady. Bazalyq mólsherleme 10 paıyzǵa túser bolsa, nesıe paıyzyn 15 paıyzǵa túsirýge múmkindik týady. Biraq mundaı ortada da EDB quryltaıshylary nesıe paıyzyn túsirmeýdiń 100 túrli jolyn izdep tabady.
Beısenbek Zııabekov:
– Bul jerde másele quzyrly oryndardyń máseleni naryq zańymen retteýine baılanysty. Mysaly, QNDRA-nyń mindeti – halyqqa tıimdi qarjy sharttaryn daıyndaý, usyný, mindetteý. Qazir keıbir kommersııalyq bankterdiń UB men QNDRA-nyń aıtqanyn júre tyńdaıtynyn baıqaımyz. Úkimettiń kommersııalyq bankterge kelgende úniniń shyqpaı qalý sebebin kúni búginge deıin túsine almaımyn.
«Egemen Qazaqstan»:
– О́tken jyldan bastap memleket aldyndaǵy qaryzyn qaıtarmaǵan EDB-ǵa menedjerlerine, aksıonerlerine bonýs tóleýdi shektep tastady. Nesıe paıyzyn shekteýge májbúrleıtin osyndaı shok terapııasy kerek shyǵar?
Beısenbek Zııabekov:
– Álemdik tájirıbede qaryzyn qaıtarmaǵan bank aksıonerlerine bonýs bere almaıdy. 2017 jyldan beri sol qaryz alǵan bank quryltaıshylary mıllıardtap bonýs alyp keldi. Muny qarapaıym tilmen aıtqanda shekten shyqqandyq deýge bolady.
Aıbar Oljaev:
– Ekonomıkalyq ósimge – Úkimet, teńge baǵamyna – Ulttyq bank jaýap beredi. Inflıasııa máselesinde ekeýiniń kelisimi bar. Ulttyq bank shtatyndaǵy 500 adam el ekonomıkasyna yqpal ete almaıdy. Másele UB nemese QNRDA da emes, ekonomıka qurylymyna baılanysty bolyp tur ǵoı. Biz munaı men temir nemese altyn satyp, álemdik bırjalardyń kotırovkasyna karap otyrmyz. Syrtta qandaı ózgeris bolsa da bizge birden gıper bolyp urady. Bizge damýǵa, kóshke qosylýǵa ýaqyt berildi. Paıdalana almadyq. Ýaqyt az boldy dep eshkimge ókpeleı almaımyz.
Jalǵasbek Aqbolat:
– Memleket basshysy elde shıkizattyq sektordan ózge salalardy damytý qajettigin aıtady. Bizdegi mıllıonerlerdiń basym kóbi alyp satýdan ǵana paıda taýyp baıyǵandar. О́ndiristen shyqqan qaltalylar óte az. Úlgi alatyn, osynyń artynan júrsek ash qalmaımyz deıtin, bizben parametrleri birdeı elder de az. Dýbaı men Sıngapýrdyń damý paradıgmasy bizden múldem bólek. UB men QNRDA ózderiniń ólshemderine saı keletin jumystyń bárin istep jatyr. Dál qazirgi jaǵdaıda eki uıym da erkek toqty qurbandyq retinde baǵalanyp otyr. Bizde aınalymdaǵy aqsha massasy kóbeıip ketti.
«Egemen Qazaqstan»:
– Halyqtyń 40 paıyzy aýylda turady. Mundaıda aýylǵa arnalǵan bank biz úshin ózekti me?
Beısenbek Zııabekov:
– Agrobankti basqarǵan azamat retinde máseleniń ózektiligin jaqsy túsinemin. Kezinde bul bank «bizge qajeti joq» degen sebeppen jabyldy. Onyń nesıe qorjyny 30 mln dollar boldy. Ulttyq bankke 1 teńge de qaryz emes edi. Biraq bul bank unamady, kimge satqanyn bárińiz bilesizder. Agrobankti qoldamaıtyndar kóp. О́ıtkeni keıbir tulǵalarǵa qarjynyń kvazısektor arqyly ketkeni tıimdi boldy.
Aıbar Oljaev:
– Bizde aýyl banktiń mindetin «QazAgro» atqardy. Qazir bul bankti ashsaq, bizdi eki túrli ssenarıı kútip tur. Biri – sýbsıdııamen sharýalarǵa jeńildetilgen nesıe beremiz. Ekinshisi – qazirgi paıyzben nesıe beriledi. Bıýdjet tapshylyǵy kóbeıip jatqan kezde bul durys pa? Osy másele talqyǵa túskende Úkimet «bazalyq mólsherleme tómendep, jaǵdaı túzelsin, sosyn osy máselege qaıta oralamyz» dep ýáde berdi. Saqtandyrý segmentiniń damymaýy aýyl damýyna kedergi keltiredi degen pikir bar. Jerimiz álem boıynsha táýekeli eń joǵary aýmaq sanalady. Tamshymen sýarý tehnologııasy kesh enip jatyr. Bul segmentti táýekelin tek Qudaıǵa amanattap júrgen jandar kóterip júr. Kúshtep agrarly el atanýdyń jóni de joq. Adamdar jerge oralsa, múmkin bul mártebe de bizge qaıtyp keler.
Jalǵasbek Aqbolat:
– 1991 jyly IJО́-niń 25 paıyzyn aýyl sharýashylyǵy ónimderi berse, qazir bul kórsetkish 5 paıyzǵa da jetpeıdi. Bılik aýyldy emes, tez paıda tabatyn segmentke basymdyq berdi. Qazir «qaıtarymy uzaqqa sozylatyn paıda kózi keregi joq» degen túsiniktiń bási basym bolyp tur. Aýyl sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alsaq, onyń nanyn ondaǵan jyldardan keıin jeımiz. Muny kútýge jaǵdaıymyz da joq, shydamymyz da jetpeıdi.
Beısenbek Zııabekov:
– 1985 jyldary IJО́-niń 45 paıyzy aýyl úlesinde boldy. О́z nanymyzdy jedik, óz sútimizdi ishtik. 1990 jyldardan keıin aýyldan mán ketti de azyq-túlik qaýipsizdigin ózge elge tapsyryp qoıdyq. 1990 jyldary Japonııaǵa saparym kezinde aýyl sharýashylyǵyna jaýap beretin tulǵanyń qabyldaýynda boldym. Ol eldiń ulttyq tamaǵy – kúrish. Úkimeti sol kúrishti dıqandardan óte qymbat baǵada satyp alady. Al kórshi Qytaıda onyń baǵasy ishki naryqtaǵy baǵadan 8 ese arzan satylady. Jastaý kezim. Men «nege arzan baǵada Qytaı men Vetnamnan satyp almaısyz» degenimde álgi sheneýnik «Beısenbek, ol jerde bizdiń adamdar jumys isteıdi ǵoı. Olar jumystarymen alańsyz aınalysý úshin qymbat baǵa bolsa da satyp alýǵa mindettimiz» dedi.
Qazir Shymkent, Túrkistanǵa barsań, jylyjaı kóp. Biraq sonyń ónimderiniń paıdasyn kórshi elder kórip otyr. Sebebi biz nápaqasyn jerden aıyryp júrgen dıqandarymyzdyń ósirgen ónimin satyp alyp alý júıesin de qalyptastyrmadyq. Reseı nemese О́zbekstan kásipkerleri qazaq dıqandarymen erte kóktemnen kelisimshartqa otyryp, ósirgen ónimderin tonnalap óz elderine alyp ketip, ishki naryqtan artylǵanyn eksportqa asyryp júr. Demek aýyl Úkimettiń qarjysyn kútpeı-aq óz arbasyn ózi súıreı bastady. Qozǵalys bar. Úkimet logıstıka jaǵyn qolǵa alsa, bul sala damıdy. Qazir aýyldy jeke adammen damytý qıyn. Kooperasııa kerek. Bul – jeke taqyryp.
«Egemen Qazaqstan»:
Jeke tulǵa bankrottyǵy zańynyń kúshine engenine jyldan asty. Bul qarjy naryǵy úshin ońtaıly joba bola aldy ma?
Aıbar Oljaev:
– Zań jobasyna bank sektory qarsylasty, keıin kóndi. Buǵan deıin bul másele sheshimi tabylmaǵan másele retinde qordalandy. Áleýmettik ádiletsizdikter de baıqalyp qaldy. Bankter men kollektorlar arasynda múddeler qaqtyǵysy da júrdi. Jeń ushynan jalǵasyp ketken tustar da baıqaldy. Solardyń arasynda bireýdiń múlkin tartyp alyp, keıin satyp jibergen de jaǵdaılar boldy. Endi bul máselelerdiń bári zań sheńberinde sheshiledi. Qazir bankrot retinde tanylǵandardyń sany kórsetkish emes. Qorytyndy aldaǵy úsh jyldaǵy jaǵdaıdyń betalysyna qarap anyqtalady.
Beısenbek Zııabekov:
– Iá, bul – álemdik tájirıbe. Biraq zańdy aınalymǵa jiberýdiń aldynda bank salasyn tártipke keltirip, júıelep alý kerek edi. Bizdegi nesıe paıyzymen tómen, aıanyshty aılyq jalaqy, tabyspen ekiniń biri bankrot bolady. Shyndyǵynda, ózin-ózi bankrot sezinip júrgen adam jetedi. Aldyn ala osynyń bárin zerdelep, zańymyzdy jaǵdaıǵa beıimdep alýymyz kerek edi. Halyqtyń ne oılaıtyny da mańyzdy.
Jalǵasbek Aqbolat:
– Memleket osy zańdy qabyldaý arqyly qatyp qalǵan núkteden bir adym alǵa jyljydy. Qazir 7,5 mln adamnyń EDB aldynda 15 trln qaryzy bar. Onyń 12 paıyzy – qaıtarylýy kúmándi qaryz. Olardyń kemi 10 paıyzy – bankrottyqqa úmitkerlerdiń tizimi. Bul zań bank emes, halyq úshin ońtaıly joba bolǵaly tur.
«Egemen Qazaqstan»:
– Damyǵan elderdiń tájirıbesinde bank saıasatyna gýmanıstik túsinikti jersindire alǵan elder bar ma?
Aıbar Oljaev:
– Japonııa bankteriniń nesıe saıasatyn gýmanıstik kózqaras izgilendirip tur. Mundaı tájirıbe biraz elde bar. Al biz bul túsinikten alyspyz. Bank salasynyń basynda dástúrli mamandar emes, ártúrli saladan kelgen qaltalylar otyr. Birine aksııa nemese laýazym syılyq retinde berilse, ekinshisi kelgen orynyn alǵa qaraı jyljýǵa múmkindik beretin tramplın retinde qabyldaıdy. Beısenbek aǵam aıtqandaı, aqsha teorııasynan habary bar adamdar segmentti paıda kózine aınaldyrmaıdy, tarazy basyn teń ustaýǵa tyrysady.
«Egemen Qazaqstan»:
– Ulttyq bank engizgeli otyrǵan «Open Banking» jobasy bank sektoryna ne beredi? Álde sektorǵa qater tóndire me?
Aıbar Oljaev:
– Bul bank sektorynyń landshaftyn ózgertýge jáne kishigirim bankterdiń múmkindigin ártaraptandyrýǵa baǵyttalǵan áleýmettik joba. Áý basta muny klıentter bazasyn jasaqtap alǵan alpaýyt bankter qoldamady. Sebebi olar qoldaǵy baryn ózgelermen bóliskisi kelmedi. Úkimet pen Ulttyq bank bul rette tabandylyq tanytty dep oılaımyn. Kishigirim bankter klıentter bazasyna shyǵýǵa múmkindik alady. Árıne, óziniń QR júıesin jasaǵan iri bankter úshin bıznes jaǵynan klıentterin joǵaltyp alamyz degen qaýip týyndaýy múmkin. Bul jobany naryqtyń damýy turǵysynan oılaý qajet. О́z basym osy júıeniń engizilgenin qoldaımyn.
Dóńgelek ústeldi júrgizgen – Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
