Tózim tabysqa jeteleıdi

Zerendi aýdanyndaǵy Úlgili aýlynyń týmasy Kóbentaı Qaıyrkenuly – Shaǵalaly aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynyń túlegi. Eńbek jolyn 19 jasynda «Ermakovka» keńsharynda traktorshy bolyp bastaǵan. Otan al­dyndaǵy áskerı boryshyn ótep kelgennen keıin aýyldaǵy bi­­lim oshaǵynda sabaq bergen. Oqý óndiristik brıgadasyn basqarǵan.

– Menen tabys syry nede dep suraıtyn bolsa, eń aldymen, eńbekte der edim, – deıdi Kóbentaı Qaıyrkenuly.

– Qazir ata-analar ul-qyz­da­ryn óbektep, jelge, kúnge tıgizbeı ósiredi. Bizdiń tolqyn qabyrǵasy qatyp, býyny beki­meı jatyp-aq eńbekke aralas­ty. Aýyl balalary úl­ken­der­den qalyspaı shóp sha­ýyp, otyn daıyndap, mal ba­ǵyp eseıdi. Tirshilik osylaısha jas jetkinshekterdi shar bolattaı shyńdady. Olar qyzyldy-jasyldy dúnıedegi kez kelgen qıyndyqty kátepti nardaı kótere bilse, kózin ashqannan jumys istep, ystyqqa kúıip, sýyqqa tońyp, tózimdi bolyp óskendikterinen. Al tózim qashanda tabysqa jeteleıdi, – dedi kásipker.

О́mir órnekterin oı kózimen sholyp, baǵamdaıtyn bolsańyz, Kóbentaı Qaıyrkenulynyń da basynan keshken qıyndyǵy az emes eken. О́tpeli kezeńde keńsharlar tarap, aýyl adamdary eki qolǵa bir kúrek taba almaı qınalǵany este. Dál osy kezde oblys ortalyǵyna qonys aýdarǵan. Birqatar mekemede mehanık bolyp jumys istedi. Zamana aýjaıyn baǵamdasa, endigi tirlik kásipkerlikte tárizdi. 1994 jyly nar táýekel dep beldi bekem býyp, kásippen aınalysamyn dep sheshken. Qytaıdyń ala sómkesin arqalap, Reseıdiń Qorǵan qalasyna sapar shekken. Sondaǵysy – shujyq tasý. Erterekte alǵan kónetoz, kóksaý kólik tóbeden urǵan tanadaı tórt taǵandap júrmeı turǵan. Keıin tıynnan quraǵan alǵashqy tabysyna kóligin jóndedi. Kúnderdiń bir kúninde shekarada keden paıda boldy. Burynǵydaı ala sómkesin arqalap emin-er­kin baryp kelý joq. Qyrýar qujat qajet eken. Endi saýdany el ishinde jasaýǵa kóshken. 1994 jyly alǵashqy GAZ-53 avto­kóligin satyp aldy. Jeli ońynan turǵandaı. Burynǵydaı jaıaý emes.

1995 jyly «KamAZ» satyp alǵan. Ol kezde Shýche aýda­nyndaǵy qus fabrı­­ka­sy­nyń janynda jylyjaı bar edi. Qyzanaq pen qııar ósiredi. Bir barǵanynda olardyń kólik­terine rezeńke dóńgelek kerek ekenin bildi. Keler joly tıep ala barǵan. Álgi barterdiń beleń alǵan tusy. Rezeńke dóńge­lek­ti qııar men qyzanaqqa aıyrbasty. Qolma-qol aqsha eshkimde joq. Alyp kelip oblys ortalyǵyndaǵy bazarlarǵa ótkizgen. Ol tusta shaǵyn bazardan kóp dúnıe joq. Saýda jasap, nápaqa tabýǵa umtylǵan qyz-kelinshek, turmys tóseginde jatqyzbaı, tıyn tapsam dep talpynǵan ájeler. Olar kó­kónisti ótkizip berýge alady. Alǵash aýzy kúıgeni de osy tusta. О́tkizip berýge alǵan adamdar kókónis ótpeı jatyr, aqshasyn tutas ótkizgen kezde beremiz dep jaýarqatady. Apta aralatyp soqsa, apaı da joq, qyzanaq ta joq. San márte saqalyn sıpap qalǵan.

Keıin Qyzylordadan kúrish tasýǵa kóshti. О́timdi. Biraq jol azaby shydatar emes. Sol kezde Kókshetaýdan Qyzylordaǵa baryp kelýge janarmaı úshin bes myń teńgesin shyǵyndasa, jol boıyndaǵy jolaýshynyń júgin tekserýge qudireti jetetinder jıyrma teńgesin qaqshyp alady. KamAZ-ben jurttyń júgin tasyp berip, tabys tappaqshy bolǵan. Bul jerde de aldap ketetinder az bolǵan joq. Sonda da tózdi, amal qansha.

Azyq-túlik saýdasynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maman retinde ónimderdiń nelikten qymbattaı bere­tinin keıipkerimiz bylaı saraptap, tarazyǵa tartady.

– Eń aldymen, azyq-túlik molshy­ly­ǵyn jasaýymyz kerek. Ol úshin aýyldyń alpys eki tamyryna qan júgirtken lázim. Ári mal ónimderi ózimizde óńdelse, yrys molaıar edi. Kóterme saýdanyń jóni bólek. Kóterme saýdadaǵy azyq-túlik baǵasynyń turaqsyzdyǵyna áser etetin janama sebepter kóp. Máselen, bir vagon qant satyp aldym eken deıik. Bir kelisi – 350 teńgeden. 23 mıl­lıon 800 myń teńge jumsaısyz. Bólshek saýdada bir kelisin 360 teńgeden satamyz. Ár keliden tabatyn 10 teńge tabystyń ishinde tasymal shyǵyny, júkti artý, túsirý, jumysshylardyń eńbekaqysy, salyq degendeı, barlyǵy qosylady. Ol eki ortada qant arzandap ketýi múmkin. О́zge kóterme saýdamen aınalysatyn adamdar jańa baǵamen qant ákeledi. Alǵashqy alǵandiki ótpeı qalady. Endigi sebep – kórshi Reseıdiń áseri. Bıyl Reseıden qant jetkizilmeıdi degen qaýeset boldy. Demek qanttyń qymbattaýy ábden múmkin. Úsh vagon qanttyń 40 paıyz aqshasyn tólep, kelisimshart jasadyq. Ol kezde Reseı rýbli 4,7 teńge bolatyn. Arada az ýaqyt ótken kezde rýbl 5,6-ǵa kóterildi. Mine, osyndaı turaqsyzdyq kóterme saýdadaǵy azyq-túlik baǵasynyń qunyna áser etedi.

Qazir jeke kásipkerlik qanatyn keńge jaıyp keledi. Taýar óndirýshilermen tike­leı jumys isteıdi. Bul óte tıimdi. Sál ǵana taratyp aıtatyn bolsaq, «Maı», «Qos­tanaı Melkombınaty» AQ, «Aral Tuz», «NaıMır», «Korona Treıd», «Kóksý qant zaýyty», «Fırma Kolos» serik­testikterimen baılanys ornatqan. Taýardy negizinen Aqmola jáne Soltústik Qazaq­stan oblystarynyń 600-den astam saýda núk­telerine taratady. Atbasar qala­syn­da fılıaly bar.

– Kóterme saýda salasyndaǵy kásip­kerlerge óz qoımasynyń, temirjol tuıyǵynyń bolýy shart. – Bizdiń 2 152 sharshy metr qoımamyz, 9 avtokóligimiz bar. 36 adam jumys isteıdi, onyń 8-i – saýda ókili, – deıdi kásipker.

Zor eńbekpen kásibin oń jolǵa qoıǵan keıipkerimiz bul kúnde qaıy­rymdylyqpen de aınalysady eken. Jastarǵa aıtar keńesi de mol. Búgin bir bıikke jetse, ol – eń aldymen tula boıyndaǵy tabıǵat syılaǵan tyn­dy­rym­dylyǵy, qajyry men qaı­raty. Bosaǵasyna yrys úıirilse, tózimdiliginen.

Kókshetaý