Quryltaıda Prezıdent otandastarymyzǵa eldigimizdi bekemdeıtin tusta qashyq bolýǵa tıis bes tusaýdy atady. Onyń birinshisi – nashaqorlyq. Elimizde myńdaǵan adam esirtkige elirip, tonnalap tárkilenip jatsa da, keseldiń kesiri azaımaı tur. Ásirese sıntetıkalyq esirtki aınalymy sharyqtap, jastar arasynda tez taralyp barady. Bul – qoǵamdyq qasiret.
Negizi esirtki nashaqordyń ózine ǵana emes, ózgeniń ómirine de qaýipti. Esirtkiniń kesirinen esinen tanǵandardyń qolymen qanshama qylmys jasalyp jatyr. Sol sebepti Memleket basshysy Parlamentke esirtki zattaryn óndirýshilerdiń jazasyn barynsha qataıtýdy usyndy.
Bala kezinde kompıýterlik klýbtardan shyqpaı, oıyn oınap, ot basyp, óz taǵdyryna ózi balta shaýyp, endi ókinip júrgen jas jigitterdiń aldy sottalyp ta ketken. Mańdaıǵa tıgen taıaqtan toqtaǵan adamnan aınalasyń. Al qoı degenge qoımaıtyn, qumar oıynǵa toımaıtyndar áli de kóp. Sonyń saldarynan talaı shańyraq shaıqalyp, jarty mıllıondaı otbasy oıran bolypty. Túıtkildiń túıini bir-aq sheshimmen ne máselemen tarqamaıdy. Tizbekti jalǵaǵandaı, olqylyq birinen soń biri ashyla beredi.
Qaıda qarasań da qumar oıynnyń jarnamasy jar salyp, menmundalap turady. Túrkistanda ótken júzdesýde parasatty jastar kóshelerdegi qumar oıyndardyń jarnamasyn alyp tastaýdy jáne tyıym salýdy usyndy. Jastardyń jaqsylyqqa bastaýy – qýantarlyq ári quptarlyq jaıt. Memleket basshysy lýdomanııany eń qaýipti áleýmettik kesel retinde atap ótip, qumar oıynǵa táýeldilik oıynqumardy qaryzǵa batyryp, otbasyn ońdyrmaıtyn, tipti sýısıd pen urlyq, kisi óltirý sııaqty qylmystarǵa ıtermeleıtinin aıtqan edi.
Sarapqa salsaq, eldegi ajyrasýdyń 40%-y osy qumar oıyndardyń kesirinen. Taǵy bir derekke júginsek, lýdomandardyń resmı sany 400 myńnan asyp jyǵylady. Osy oraıda Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıdyń úshinshi otyrysynda Úkimetke lýdomanııaǵa qarsy kúres josparyn qabyldaýdy, qumarpazdyqqa zań júzinde shekteý qoıýdy tapsyrdy. «Amanat» partııasynyń bastamasymen lýdomanııaǵa qarsy zań jobasy ázirlenip, qabyldandy.
Jalpy, býkmekerlik keńselerdiń jyldyq aınalymy 1 trıllıonnan asyp ketken. Ony jeńil tabysqa elikkender bala-shaǵasy men ata-anasynyń aýzynan jyryp, óz qoldarymen aparyp berip jatyr. Tipti memlekettik qyzmetshiler arasynda da shamamen jarty mıllıon dollaryn báske tigip jibergender bar. Sondyqtan jańa qujat aıasynda endi memlekettik qyzmetshiler men áskerı qyzmetkerler bás tigetin bolsa, qyzmetinen qaǵylady. Sondaı-aq 21 jasqa tolmaǵandarǵa qumar oıyndardy oınaýǵa tyıym salynady. Onlaın kazıno men býkmekerlik keńselerdiń jarnamasy buǵattalady.
Aıta keterligi, eGov portaly arqyly da onlaın bás tigýge kez kelgen azamat ózine 10 jylǵa deıin shekteý qoıa alady. Al buǵan deıin utys oıyndarynan oıyny osylǵandar býkmekerlik keńseler men kazınolarǵa kirgizilmeıdi. Internettegi derekterge súıensek, 3,5 mıllıon otandasymyz qara tizimde eken. Jańa zańnyń jetistikteri munymen shektelmeıdi. Dese de menińshe, ár ata-ana óz balasyn telefonmen jubatýdy doǵarsa, oıynqumar bolmaıdy.
Eki jyldaı talqylanǵan zań týrasynda Prezıdent BAQ salasy qyzmetkerlerin marapattaý rásiminde zańnyń kúshine enýi azamattarymyzdy, eń aldymen, óskeleń urpaqty osy zııandy áleýmettik dertten saqtaýǵa múmkindik beretinin aıtyp, oraıly sátte zań jobasyn jedel ári sapaly ázirlegeni úshin Májilis pen Senat depýtattaryna alǵys bildirgen edi.
Quryltaıda kóterilgen taǵy bir ózekti másele – turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng, agressııa. Dana babalarymyz urpaǵyn eshkimniń ala jibin attamaýǵa, qııanat jasamaýǵa baýlyǵan. Ol tusta jaýmen kúresetin batyr tárbıeleý, eldi qorǵaý men azattyqtan artyq arman bolmady. Al qazir erikkende paıdasyz isti ermek qylatyn jas ta, kári de kóbeıip ketti. Iаǵnı «Qarny toqtyq, jumysy joqtyq azdyrar adam balasyn» degen beleń alyp barady.
Otbasyn asyraý, qorǵaý – erdiń isi. О́kinishke qaraı, qazir otbasy músheleriniń fýnksııasy shatasyp ketti. Munyń sońy sanany turmys bıleıdige jetkizip, otbasylyq qundylyqtar eskerýsiz qaldy. Zorlyq-zombylyq turǵysynan qaraǵanda áıel men balanyń quqy jıi taptalatyny jasyryn emes. Qansha bala zorlanyp, qansha ananyń qorlanǵany belgili. Jańalyqtardan kúnde bir sumdyqty estımiz. «Uıat bolady» degen uǵym umyt qalǵandaı. Máselen, kórshi eldiń telearnalary jamandyq pen uıatsyzdyqty jarııa etpeıdi. Tipti álemde áleýmettik jelisiz ómir súrip jatqan elder bar.
Telearna men áleýmettik jeli – úlken ıdeologııalyq qural. Adam psıhologııasy «kórsem, bilsem» degen qyzyǵýshylyqqa qumartyp turady. Eldegi BAQ betterinde zorlyq-zombylyq, qylmys, sýısıd derekteri erkin taralyp jatyr. Iаǵnı «bireýdi zorlap, bireýdi qorlap ketipti» degen aqparatqa halyqtyń eti úırenip, bázbireýlerdiń sondaı qylmys jasaýǵa boıy úırenip ketken sekildi kórinedi. Jalpy, sharıǵatta tez jaıylyp ketetindikten, kez kelgen jamandyqty jarııa etpeýge shaqyrǵan. Menińshe, qylmystyq is-qımyldardy «dáripteýdi» doǵaryp, Prezıdent aıtqandaı, sanany túzeý úshin ıdeologııany retteıtin ýaqyt jetti. Zań kúsheıtilgenimen adam óz-ózine shekara qoımasa, temir tordy bir ret kórgen adamnyń taǵy da sol qylmysty qaıtalaýǵa yqtımaldylyǵy joǵary bolady.
Qazaqstan bala men áıel quqyn qorǵaý isinde de qalys qalyp jatqan joq. Prezıdent turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng, agressııa qazirgi ýaqyttaǵy qaterli úrdiske aınalǵanyn jetkizdi. «Turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng pen agressııa da – qazirgi ýaqyttaǵy qaterli úrdis. Ashyǵyn aıtsaq, qoǵamda qatygezdik kúsheıip barady. Bireýge til tıgizip, ar-namysyn taptap, tipti uryp-soǵýǵa daıyn turatyndar az emes. Jedel járdem jáne qoǵamdyq kólik júrgizýshilerine shabýyl jasalǵanyn bilesizder. Adamǵa álimjettik kórsetý, qorlaý durys emes. Mundaı teris áreketterge kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. «Aýrýyn jasyrǵan óledi». Sondyqtan biz osy qoǵamdyq dertti jasyrmaı, ashyq aıtýymyz kerek. Azamattarymyz úıde de, túzde de ózin qaýipsiz sezinýge tıis. Bir sózben, qaýipsiz ortada ómir súrýi kerek. Zań men tártip qatań saqtalýǵa tıis, ıaǵnı qoǵamda zań ústemdigi bolýy qajet. Eń bastysy, biz meıirimdi ári mádenıetti urpaq tárbıeleýimiz kerek. Qoǵamǵa qaýipti keseldermen kúresýge zııaly qaýym, aqparat quraldary, úkimettik emes uıymdar, barlyǵy bir kisideı jumylýy kerek. Muny árbir azamattyń jáne búkil qoǵamnyń mindeti dep túsiný qajet. Sebebi bul – ulttyń bolashaǵyna tikeleı qatysy bar másele», dedi Memleket basshysy.
Baıqap, baǵdarlasaq, qazir qoǵamdyq múlikten bastap myńjyldyq mádenı muralarǵa deıin – bári-bárin jappaı búldirý keıingi kezde ádetke aınalyp ketken. Kóshelerdi jaryqtandyryp, oryndyqtar ornatyp, oıyn alańqaılaryn qansha salsa da, qıratyp tastaı beretinderdiń qareketine sóz de shyǵyn. Bireýlerdiń áýpirimdep salǵan úıleriniń terezesin shaǵyp ketetinderge ne dersiń? Olar ózderiniń bul áreketterin elge qııanat dep te sanamaıdy. Sondyqtan vandalızmge de qylmystyq jaýapkershilik taǵaıyndaldy.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıda kótergen ózekti máseleler boıynsha zań ázirleýdi tapsyryp, birazy qabyldanyp, kúshine enip úlgerdi. Máselen, Qylmystyq kodekske «adam saýdasyna baılanysty qylmystar» degen jańa uǵym engizildi. Iаǵnı adam urlaý, adamdy zańsyz bas bostandyǵynan aıyrý, adam saýdasy, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy satý, jezókshelikpen aınalysýǵa ıtermeleý jáne basqa da qaýipti qylmystyq áreketter qamtylǵan. Endi mundaı qylmysty jasaǵandar tatýlasý arqyly qylmystyq jaýapkershilikten bosatylmaıdy. Sebebi adam – memlekettiń basty kapıtaly.
Sondaı-aq kámeletke tolmaǵanyn bile tura, jezókshelik nemese seksýaldyq sıpattaǵy qyzmetterin paıdalanǵandarǵa da alǵash ret qylmystyq jaza qatańdatyldy. Sebebi qujatta kámeletke tolmaǵan qyzdy seksýaldyq sıpattaǵy qyzmet kórsetýge jáne ondaı beıádepti nasıhattaý nemese jarnamalaýǵa tartý da qylmys dep tanylady. Zańda alǵash ret vandalızm qylmysy saralandy. Iаǵnı aıqyndalǵan quramyna qaraı áleýmettik, ulttyq, násildik nemese dinı arazdyq sebebimen bir top adam nemese aldyn ala sóz baılasqan top jasasa da, ásirese ádeıi ári birneshe ret vandalızm jasasa sıpatyna baılanysty jaýapkershilik aýyrlaıdy. Qylmystyq jaýapkershilik tarıhı, mádenı eskertkishterdi, tabıǵı keshenderdi nemese memlekettiń qorǵaýyna alynǵan obektilerdi, erekshe tarıhı, ǵylymı, kórkemdik nemese mádenı qundylyǵy bar zattardy, qujattardy qasaqana joıǵany ne búldirgeni úshin aýyr jaza taǵaıyndalady. Vandalızmge barǵan 14 jastaǵy jasóspirim de jazaǵa tartylady. Sondyqtan ár otbasy balasyna qoǵam múlkin óz múlkindeı qorǵaýy kerek ekenin eskertip, úıretýge tıis.
Memleket basshysy toqtalǵan jaǵymsyz ádettiń taǵy biri – ysyrapshyldyq. Negizi bul – tek qoǵamǵa emes, Qudaıǵa da unamsyz is. Búginde dúnıe jarysy ózekti bolyp tur. Shamasy jetse de, jetpese de kórpege qaraı kósilmeıtinder de, tarta jese taı qalatynyn eskermeıtinder de kóbeıip ketti. Halyq arasynda qaryzǵa batyp qaldy degen sóz jıi aıtylady. Shyntýaıynda, biz bıznesti de kredıtke bastap, áli kúnge nesıe tólep júrmiz. Bankten alǵan qarjyny bıznes bastaýǵa burdyq. Odan qaldy úıi tozyp tursa da, qyrýar qarjyǵa telefon alatyndar da bar. Toıdyń da túri kóbeıip ketken. Birinen biri ozǵysy keledi. Osynyń bári «pálenshe ne deıdi, túgenshe ne deıdi» degennen bastalǵan.
Qazir kórpege qaraı kósilý – ýaqyt talaby. Teńge tıynnan quralady. Qysqa jibi kúrmeýge kelmeı jatsa da, qaryzdanyp, bankterge jem bolý qarjylyq saýattylyqqa jatpaıdy.
«Amanat» partııasynyń bastamasymen eki jyldan beri myńdaǵan adam qarjylyq saýattandyryldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıda jón siltegen taza dinde ysyrapshyldyqqa, adam saýdasyna, turmystyq zorlyq-zombylyqqa, vandalızmge, qumar oıyndardyń barlyq túrine, jalpy adamǵa jaqpaıtyn barlyq jaman áreketke tyıym salynǵan.
Ýaqytty áleýmettik jelide tekke ótkizip, teledıdar arqyly tyqpalap jatqan árkimniń quıturqy ıdeologııasyn sińirip, jamandyǵyn jıǵansha, elde qabyldanyp jatqan zańdarmen tanysyp, jan-jaqty bilimdi ári tabysty bolýǵa talpynyp, ǵylym taýyp maqtanýǵa, bes nárseden qashyq, bes nársege asyq bolǵan paıdaly.
Qaırat BALABIEV,
Májilis depýtaty
