Hakimniń sózi – aqyldyń kózi

Ǵıbadat degenimiz – musyl­man­nyń ótkeretin paryzdary. Abaıdyń aıtýynsha, kimde-kim ıman keltirip, qadir-halinshe ǵıbadat jasap júrse, ony qup alý kerek. Sebebi adam bilgenin isteıdi, bilmegenin odan talap etýge bolmaıdy. – Biraq, – deıdi Abaı, – ol kisi osy bilgenim jetti, endi ári úırenýdiń qajeti joq degen túsinikke kelse, ony «qudaı urdy», ǵıbadaty ǵıbadat bolmaıdy. Bilýge qumarlyqty shekteý, talaptanbaý ımansyzdyq. Bul – Abaıdyń ıslam dinine jasap otyrǵan reformalyq qareketi. Bilýge qumarlyq – ımandylyq mánisi deý – asqaq oı, ol – adamnyń óziniń sheksiz kemeldenýin moıyndaý degen sóz. Iman keltirseń, óz qareketińe salǵyrt qarama, salǵyrttyq – kózboıaýshylyq.

Abaı ıman arqyly adam­shy­lyq tabı­ǵatyn ashýǵa tal­pyn­ǵan. Imandy Abaı dinı senim maǵynasynda ǵana emes, ózge mánde de qoldanǵan. Munda aqyn­nyń jas shaǵynda kóp oqyǵan sopy­lyq ádebıettiń de áseri ańǵa­ry­la­dy. Imandy senim emes, ta­nym turǵysynda taldaý – pál­sa­pa­da bar dástúr. Abaı bul jer­de osy dástúr keńistiginde qal­maı, ha­lyq túsinigine oraı olar­dyń tur­mystaǵy, qare­ketin­degi sal­ǵyrt­tyq dininde de oryn alyp otyr­ǵanyn kórip, qyn­jyl­ǵan­dyq­tan týǵan oılaryn ortaǵa salǵan.

Kerbez (On segizinshi sóz)

Adam balasynyń boıyn túzep, una­symdy kıim kıinýi tabıǵı nárse. Kelisti kıim adamǵa óń berip, kóńilin kóterińki etedi ári ózge kisilerge jaǵymdy áser qaldyrady. Ásem kıiný adamnyń ásemdikti qabyldaý qabiletine de qatysty. Sondyqtan Abaı taza kıinip, durys júrýdi qup ala otyryp, ásire kerbezdikti synǵa alǵan. Ol ondaı kerbezdiktiń eki túri bolady deıdi. Bireýi – adamnyń bet pishinine qatysty, ıaǵnı saqal-murtyn, júris-turysyn, qas-qabaǵyn sándeýmen áýrelenýshilik. Ekinshisi – kıimge, atyna áýrelenip, «...átteń, dúnıe-aı, osylardyń atyndaı at minip, kıimindeı kıim kıgenniń ne armany bar eken?» deıtuǵyn bolmaqqa oılanbaq.

Mundaı isterdi Abaı jaǵymsyz qy­lyqtar retinde baǵalaǵan. Son­dyqtan ol: «Kerbez degendi osyndaı ker, kerdeń nemeden bezińder degen sózge uqsatamyn. Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq», deıdi.

Oıdy oı qozǵaıdy, Abaı bul sózde kerbezdiń turmystaǵy mánine taldaý jasaǵan. Kerbez degen sóz týraly jan-jaqty oılasaq, onyń maǵynalyq jaǵynyń órisi keń ekenine kózimiz jetpek. Onyń jaǵymsyzdaý qabyldana­tyny – keıbireýlerdiń kerbez atanýǵa áýestenýshiligi. Ne aqyly, ne ǵylymy, bilimi joq, tek ánsheıin kerbez ataný – boskeýdelik.

О́mirde ózi de kerbez, oıy da kerbez erekshe jandar bolady. Oı kerbezdigi bilimdilikten, parasattylyqtan, minez baıly­ǵynan týsa kerek. Bóten sóz sóı­le­meıtin, alystaǵyny ańdap, aýzynan shyqqan sózi altynǵa aınalǵan qazaq­tyń ataqty bılerindegi qasıet osy oı kerbezdigi emes pe? Abaı­dyń: «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, qıynnan qıystyrar er danasy», deýi de oı kerbezdigine bas­taıdy. Sirá, naǵyz oı kerbez – Abaıdyń dáp ózi. Men mun­daı qory­tyndyǵa onyń murasyn zertteý ústinde keldim, ol kerbezdiktiń bol­­my­syn jazyp qaldyrǵan. Olaı bolsa, Abaı – oıshyldardyń ishin­degi ker­bezi.

Kerbez degen – ulaǵatty sóz. Onyń qunyn áldekimder túsirgisi kelgenimen is bitpeıdi, kerbezdik – súbeli uǵym. Kerbezdik sulýlyqqa umtylý, izdenýdi talap etedi, oıy taıaz, kókiregi qarańǵy jandar kerbezdiktiń ne ekeninen habary joq, tek elikteýshiler. Abaı osylar týraly aıtqan. Keýdesi keń saraı ǵulamalar – naǵyz kerbezder. Sebebi kerbez degen – adamnyń adamnan tabıǵı artyqshylyǵyn bildiretin uǵym, ǵulamalar bolsa – erekshe jandar., Olar – ózgelerden aqylymen, ǵylymymen, arymen, minezimen ozǵandar.

Solardyń biri – osy sózdi jazýshy, kerbez týraly oı aıtýshy hakim Abaı.

Estilik (On toǵyzynshy sóz)

Qazaqta maqal bar: «Kóre-kóre kósem bolasyń, sóıleı-sóıleı sheshen bolasyń». Estilik degenimiz, maqalda aıtylǵandaı, adamnyń týa­bitken qasıeti emes, dúnıeni taný nátı­jesinde bolatyn nárse. Esti bolý úshin estilerdiń sózin eskerip júrý kerek. Jalpy, estiliktiń jeke ózi iske jaramaıdy. Estilerden estip bilgen jaqsy nárselerdi eskere, jamannan saqtansa, sonda iske jaraıdy. Abaı estilerdiń sóz­derin eskeretin adamdardyń tap­shylyǵyna qynjylady. «Sóz tany­maıtyn jurtqa sóz aıtqansha, ózińdi tanıtyn shoshqany baqqan jaqsy» degen eken bir hakim», deıdi Abaı.

Sózdi uǵyp, sóz tyńdaıtyn adam­­dar Abaı zamanynda az bol­ǵan, qazir de solaı. Bilimge boı urǵandardyń, estilerdiń sózinde jumysy joq, solaı bola tur­ǵanymen, estilik degenimiz – qoǵamdyq sana, pikir deńgeıin bildiretin ólshemniń biri.

Jalyǵý (Jıyrmasynshy sóz)

Abaı taqýalyqty (sopylyq) moıyn­damaǵan, ol adamnyń eńbegin, turmys úshin jasaıtyn qareketterin hosh kórgen. Sebebi taqýalyq adamdy ómir qyzyǵynan bezdiredi. Taqýalyq – jalǵan ómirden túńilýdiń, ony tárk etýdiń bir túri. Abaı mundaı dúnıetanymdy qabyl alǵanmen, osy sózinde «jalyǵý» týraly pikirler órbitken.

О́mirdiń myń san kórinisinen, qısapsyz áreketten jalyǵý – taqýa­lyqqa bastaıtyn soqpaqtyń biri. Muny Abaı dóp basqan. Ol: «Jalyǵý degen ár neni kórem degen, kóp kórgen, dámin, baǵasyn – báriniń de baıansyzyn bilip jetken, oıly adamnan shyǵady», deıdi. Oıly adam ár nárseniń túpki mánine zer salsa, oısyz jannyń ómiri saýyq-saıranǵa toly. Soǵan qarap aqyn: «...aqymaqtyq, qaıǵysyzdyq ta bir ǵanıbet pe dep oılaımyn», deıdi.

Abaı aıtqan bul másele álim­saqtan sheshýin tappaı keledi. Anyǵynda durys ómir súrý degen ne? Anany-mynany oılap, barsha jaıdyń jaı-jap­saryn, sebep-saldaryn zertteýmen kún ótkizý me álde oıyn-kúlkimen, saýy­q­pen kún keshý me? Qaısysy durys, qaısysy burys? Aqyn bul suraqqa jaýap­ty óleńderinde bergen. Ol nadannyń súıgeni kóppen dúrmek degen. Biraq sholaq ǵumyr adamǵa bir-aq ret beriledi eken, onyń ózi janyńdy jep, qaı­ǵy­men ótse ne bolǵany? Sondyqtan ómir qyzyǵynan jalyq­qandar, onyń sholaqtyǵyn bilgender tirshilikten de jalyǵady. Ondaılardyń atqa­rar qareketi – negizinen taqýalyq, ıaǵnı qudaı jolyna túsý. Odan ber­gide oıly adamnyń jalyqpaıtyn bir isi bar. Onyń ne ekenin aqyn aıt­paǵan. Adam (oıly adam) bilimnen, ǵylymnan jalyqpaıdy, sýretker ómir kórinisterin beıneleýden jalyqpaıdy, qysqasy, sheber óz isinen tan­baı­dy.

Jalyǵý degende Abaıdyń aıtyp otyrǵany tek ómir qyzyǵy emes, tereńirek másele. Ol: «Dúnıe bir qalypta turmaıdy, adamnyń qýaty, ǵumyry bir qalypta turmaıdy», deıdi. Árıne, qýattyń azaıýy, ǵumyrdyń qysqarýy adamnyń isine, minezine ózgerister ákelmeı turmaıdy. Biraq men bilmekke, qumarlyqqa, sirá, oıly adam jalyqpasa kerek dep oılaımyn.

Ǵarıfolla Esim,

akademık