Sý máselesi – eldik másele

Nurjan NURJIGITOV,

Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstri

Memleket basshysynyń sýdy únemdep paıdalaný mádenıetin engizý jáne oǵan uqypty qaraý máselesine erekshe nazar aýdarýy tegin emes. Osy mindetterdi júzege asyrýǵa barlyq jaýapty sala organdary jumyla kirisýi kerek.

Bizdiń mınıstrliktiń sý únem­­deý baǵytynda qandaı ju­mys atqaryp jatqany týra­ly aıtsaq, birinshi kezekte Par­la­ment Májilisine engizilgen jańa Sý kodeksiniń jobasyn atap ótý kerek. Bul – birqatar aýqym­dy jańashyldyqty qamtı­tyn jáne sý zańnamasyn ózekten­di­rýge arnalǵan irgeli qujat. Jańa kodekstiń maqsaty – ekono­mı­kanyń turaqty damýyn qam­ta­masyz etý, azamattardyń ómir súrý jaǵdaıyn jaqsartý, qor­sha­ǵan ortany qorǵaýǵa múmkindik beretin sýdy paıdalanýdyń qaýipsiz deńgeıine qol jetkizý jáne sony ustaný. Osyǵan deıin sý ekonomıkalyq paıdaǵa qol jet­kizý quraly retinde qarastyrylyp kelgen edi. Sondyqtan qujattyń jańa redaksııasynda ózen, kól jáne teńiz ekojúıesin saqtaýǵa qajetti sý aǵynyn eskerip, halyq pen ekonomıka salalarynyń qa­jettiligine sáıkes sý alýdyń ruq­sat etilgen kólemi qaıta eseptelmek. Sondaı-aq jańa qujatta kásiporyndardyń sý únemdeýine, ony tazartýyna, qaıta paıdalanýyna erekshe mán beriledi. Búginde shaǵyn jáne orta bıznes nysandary aýyz sýdy udaıy paıdalanǵandyqtan, sýdy qaıta paı­dalaný tehnologııalaryn en­gi­zýdiń shuǵyl qajettiligi týyndap otyr.

Sý únemdeý mádenıetine qo­ǵamdyq jaýapkershilik pen baqylaý asa qajet emes. Sol sebep­ti jańa Sý kodeksinde kom­mersııalyq emes uıymdar­ǵa sý resýrstaryna baqylaý júr­gi­zýge akkredıtasııa berý tárti­bi jazylǵan. Bul jerde mı­nıstrliktiń bas­seındik ınspeksııa­laryna qada­ǵalaý fýnksııalary beriledi, olardyń shtaty 1,5 ese ulǵaıyp, ár oblys ortalyǵynda bólimsheleri ashylady.

Elimizde sý tutyný mádenıetin engizýge qatysty aldyńǵy qatarly el­der tájirıbesine nazar aýdar­dyq. Atap aıtqanda, sý resýrstaryn basqarý salasyndaǵy Eýropa men álemdegi eń progressıvti el­derdiń biri Germanııanyń tá­jirıbesin zerdeledik. Bul tek sý nysandaryn qorǵaý emes, aýyz sýdy únemdeýge, sýdy ónerkásipte tıimdi tutynýǵa da qatysty. Germanııanyń sý zańnamasyna sáıkes sý tabıǵattyń bir bóligi, ja­nýarlar men ósimdikterdiń tir­shilik keńistigi retinde qorǵalady. Nemistiń sý týraly zańynyń negizgi qaǵıdasy – «arnaıy ruqsat etilmegen nársege tyıym salynady». Osyndaı álemdik ozyq tájirıbelerdi zerdeleı otyryp, Sý kodeksiniń mańyzyn arttyra tústik. Qujattyń jańa redaksııasynda sýdy sarqylýdan, lastanýdan, bitelýden qorǵaýǵa basymdyq beriledi.

Sý resýrstaryn únemdi paıda­laný­ǵa oraı naqty qadamdardy belgileýge mınıstrlik 2024–2026 jyl­darǵa arnalǵan Jol kartasyn ázirlep, qujat Úkimetpen ke­lisildi. Jol kartasy sý salasyn­ sıfrlandyrý, sharýalarǵa ar­nal­­ǵan memlekettik qoldaý sha­ra­laryn jetildirý, zamanaýı­ únem­deý tehnologııalaryn en­gizý, neǵurlym únemdi aýyl sharýa­shylyǵy daqyldaryna kóshý týraly is-sharalardy iske asyrady. Sondaı-aq Jol kartasynda kásiporyndarda sýdy qaıta paıdalanýdy engizý, kommýnaldyq sýmen jabdyqtaýdy esepke alý júıelerimen tolyq qamtý, iri eldi mekenderde tazartylǵan sar­qyndy sýlardy qaıta paıda­la­ný, shyǵyndy azaıtý, sý resýrstaryn tutyný mádenıetin engizý jazylǵan. Qujat eldegi sý salasynyń barlyq baǵytyn qam­tıdy. Sýdy kásiporyndar men sharýalar ǵana emes, barlyq turǵyn únemdeýge tıis. Sondyqtan Jol kartasyna azamattar arasynda sýǵa uqypty qaraý mádenıetin na­sı­hattaý boıynsha da is-sharalar engizildi.

Aýyl sharýashylyǵynda sý­dy únemdeý tehnologııasyn en­gizýge yntalandyrý sharalary ázir­lenip jatyr. Mysaly, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligimen birlesip, egistikterge sý únemdeýge qa­tysty jabdyqtardy satyp alý­ǵa jáne ornatýǵa arnalǵan shyǵyn­dardy sýbsıdııalaý mólshe­rin 50%-dan 80%-ǵa deıin ulǵaı­tý josparlandy. Al jańa Sý ko­deksinde sý únemdeý tehnologııasyn engizýge baılanysty sharýaǵa sýbsıdııa jáne sý berý qyzmetine tómendetilgen tarıf túrindegi memlekettik qoldaý sha­ralary kózdelgen. Sondaı-aq­ sýarmaly sý tarıfterin da­qyl­ túrine jáne tutynatyn sý kólemine qaraı esepteý usynylyp otyr. Osy jerde «Qazsýshar» memlekettik kásiporny sýarý maýsymyna daıyndyq aıasynda tikeleı kelisimshart jasaıtynyn atap ótkimiz keledi. Bul ortadaǵy deldaldarsyz jumys isteýge múm­kindik beredi, sol arqyly qyzmet quny da tómendeıdi.

Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý baǵytynd­a árbir óńirge sý únemdeý júıeleri or­natylǵan alańdar úlesin art­tyrýǵa qatysty naqty ındı­ka­torlar berildi. Osyǵan saı 2030 jyldyń sońyna qaraı sýarmaly jerdiń 50%-dan astamyn sý únemdeý tehnologııasymen qam­tý, osynyń nátıjesinde jylyna 2,2 tekshe shaqyrymǵa deıin sý únemdeý josparlanyp otyr. Ekinshiden, sý únemdeý tehnologııasynda sheteldik jáne otandyq kompanııalarmen turaqty túrde kelissóz júrgiziledi. Jambyl, Qy­zylorda, Túrkistan oblysynda kezdesý uıymdastyrylyp, fermerlerge sýdy únemdeý salasynda birqatar usynys aıtyldy.

Elde sý tapshylyǵynyń aldyn­ alý barysynda jerasty sýyn ıge­­rý mańyzdy ról atqarady. Alaıda  jerasty sýynyń qoryn ıgerý olardy baqylaýsyz paıda­laný degendi bildirmeıdi. Gıdro­geolo­gııalyq jumystardy uıym­das­tyrý jáne jerasty sý resýrsyna memlekettik baqylaý men monıtorıng júrgizýge baılanys­ty Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmet quryldy.

Jerasty sýlaryn maqsatty paıdalanýdy mınıstrliktiń bas­seındik ınspeksııalary da qamtamasyz etedi. Mysaly, byltyr Jambyl oblysynyń ózinde shaǵyn bıznes nysandarynyń jerasty sýlaryn zańsyz paı­dalanýdyń 14 jaǵdaıy anyqtaldy. Qoǵamdyq monshalar, kólik jýý oryndary jáne ózine-ózi qyz­met kórsetetin kólik jýý oryn­dary syndy barlyq quqyq buzýshylarǵa aıyppul salynyp, tolyǵymen óndirildi.

 Qazaqstan boıynsha 55 tek­seris júrgizildi. Nátıjesinde 103 bu­zýshylyq anyqtaldy. Olar – sý sharýashylyǵy qurylysy men qu­rylǵysyn paıdalaný tártibin buzý, sý uńǵymalaryn zańsyz burǵylaý jáne jerasty sýynyń sý jınaǵyshtaryn salý, sýdy bas­tapqy esepke alý, ony paıdalaný qaǵıdalaryn buzý, esepke alý derekterin burmalaý, sý nysandaryn zańsyz basyp alý, belgilengen lımıtterden artyq sý alý, t.b bu­zýshylyqtar áshkere bolǵan.

Tutyný jáne sýǵa uqypty qaraý mádenıeti – kúndelikti ómirdegi sýdy únemdeý ǵana emes, mańyzdy nysandardy – kólder, ózender, teńizderdi qorǵaý. Mysaly, jyl saıyn Kaspıı teńizindegi sý deńgeıin saqtaý máselesi ózekti bolyp otyr. Sondyqtan Kaspıı teńiziniń ǵylymı zertteý ıns­tıtýty qurylyp jatyr. Jyl ba­synda Úkimet mınıstrlik ázir­legen ınstıtýt qurý týraly qaýlyny bekitti. Instıtýt Kaspıı teńiziniń ekologııalyq, sý deńgeıiniń tómendeý problemasyn, ıtbalyqtar men balyq­tardyń jappaı qyrylý sebep­te­rin, ıtbalyqtar popýlıasııasyn saqtaý máselelerin, ıhtıo­faýnany, Kaspıı sý aıdyny men jaǵalaýyn zertteıtin bolady. Taǵy bir baǵyt – Kaspıı bo­ıynsha shekaralas basqa da mem­leketterdegi áriptesterimen tyǵyz ózara is-qımyldy qamtama­syz etpek.

Instıtýt Kaspıı teńiziniń eko­júıesi týraly shynaıy, táýel­siz aqparat beredi. Al odan alyn­ǵan de­rekter memlekettik jáne jer­­gi­likti atqarýshy organ­dar­dyń keshendi sharalar qa­byl­daýy­na negiz bolady. Ǵylymı uıym qurý arqyly Kaspııdi saq­taý jónindegi halyqaralyq jáne ult­­tyq mindettemelerdi tolyq kó­­lem­de oryndaýǵa da múmkindik týady.

Bıyldan bastap Qazaqstan Halyqaralyq Araldy qutqarý qo­ryn basqarady. Elimiz aldaǵy úsh­ jylda uıymǵa tóraǵalyq ete­di, al Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2026 jyldyń sońyna deıin HAQQ Prezıdenti bolyp saılandy.

Sýǵa degen únem transshe­ka­ralyq sýdy uqypty paıdalanýǵa da qatysty. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi Ha­lyqaralyq sý aǵyndaryn keme qa­tynasynan basqasha paıdalaný túrleriniń quqyǵy týraly konvensııa aıasynda transshekaralyq ózenderdiń sýyn paıdalaný máselesin sheshýge nıetti. Bıyl 25 naýryzda Memleket basshysy atalǵan konvensııany ratıfıkasııalaý týraly zańǵa qol qoıdy. Konvensııa – transshekaralyq ózenderdiń, kólderdiń, olarmen baılanysty jerasty sýynyń ádil bólinýin qamtıtyn, sondaı-aq olardy paıdalanýdy retteıtin halyqaralyq qujat. Qazirgi ýa­qyt­ta konvensııaǵa qatysýshy 37 mem­leket bar.

Konvensııaǵa sáı­kes memleket óz aýmaǵynda halyqaralyq sý aǵynyn paıdalaný kezinde basqa memleketterge zııan keltirmeýge qatysty qajetti is-sharalar qabyl­daıdy. Sondaı-aq sý aǵyny, sý sa­pasy jáne tıisti boljamdar tý­raly qoljetimdi derektermen turaqty túrde bólisip otyrady. Mun­daıda memleketter bir-birine keńes beredi, josparlanǵan is-sha­ralardyń halyqaralyq sý aǵy­nyna áseri týraly kelissózder júrgizedi.

Kórshi eldermen aqparat almasý maqsatynda Qazaqstan men ózge memleketter paıdalanatyn transshekaralyq sý kólemi ól­sheıtin arnaıy qondyrǵylar ornatý josparlandy. Bul másele bo­ıynsha О́zbekstanmen ortaq ke­lisim bar. Basqa memleketter­men de osy baǵytta kelissóz júr­gizilmek.

Joǵaryda aıtylǵan barlyq másele elimizdegi sý salasynyń bar­lyq baǵytyn qamtýǵa arnal­ǵan. Mundaı aýqymdy jumys sýdy únemdeý mádenıetin keńi­nen engizý jáne oǵan uqypty qaraý úshin qajet. Ári muny is­ke asyrý – azamattardyń sý re­sýr­synyń qundylyǵy týraly bi­limin arttyrýǵa, ony únemdeý – árbir azamattyń qolynan keletin borysh ekenin sezindirýge múmkindik beredi.