Internet alaıaqtar qashanǵy alshańdaıdy?

Sebebi keıingi jyldary elimizde ınternet alaıaqtardyń aldaýyna túsip, qyrýar aq­sha­sy­nan aırylyp zar ılegen adamdar kóbeıip ketti. Osyǵan oraı Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıteti 2021 jyldan bastap ınternet alaıaqtyq statıstıkasyn bólek júrgizýge kóshti. Osy vedomstvonyń málimetine súıensek, sol jyly ınternet alaıaqtyq faktileri 2020 jylǵymen salystyrǵanda 50,5 paıyzǵa ulǵaıyp, 21 405-ge jetken. Bul qylmys kórset­kishi 2022 jyly 3,9 paıyzǵa azaıyp, 20 569 bolǵan. Al byltyr ınternet alaıaqtar ózindik «rekord» ornatyp, 21 777 qylmys ja­­sapty.

Internet alaıaqtyq bıyl tipti údep ketti. О́tken jyldyń birinshi jartysynda 9 545 adam ınternet alaıaqtarǵa jem bolsa, bıylǵy sáıkes kezeńde bul kórsetkish 4 paıyzǵa artyp, 9 936 adamǵa jetti.

Ǵalam­tor­daǵy kózge kórin­beıtin qyl­mys­kerler, ásirese Astana qala­sy­nyń tur­ǵyn­da­ry­na shabýylda­ryn jıiletip tur. О́tken 6 aıda elordada 2 204 ınternet alaıaq­tyq tirkelgen. Almaty qala­syn­da osyndaı 1048 qylmys ja­salǵan. О́ńirlerdiń ishinde Qara­ǵandy oblysy «kósh bas­tap» tur. Kómirli aımaqta 813 adam ınternet alaıaqtardan zardap shekken. Bıyl bul qylmys Pavlodar oblysynda byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 83,3 paıyzǵa ulǵaıyp, 715-ke jetti. Sondaı-aq Almaty oblysynda – 44,9 paıyzǵa (613 adam) Qyzylorda oblysynda – 43,6 paıyzǵa (158 adam), Aqmola oblysynda – 42,2 paıyzǵa (600 adam), Qostanaı oblysynda – 23,6 paıyzǵa (619 adam), Jambyl oblysynda – 19,3 paıyzǵa (105 adam), Mańǵystaý oblysynda – 18,3 paıyzǵa (142 adam), Atyraý oblysynda – 17,3 paıyzǵa (482 adam) kóbeıdi.

Internet alaıaqtyqtyń sany ǵana emes, jurtqa keltirgen za­la­ly da ulǵaıyp barady. 2022 jyly ishki ister organdaryna azamattardan ekinshi deń­geıdegi bankter boıynsha júr­gizilgen alaıaqtyq operasııalar ar­qyly jalpy somasy 6,6 mlrd teń­geden aıyrylǵany týraly 5 814 ótinish túsken. Buǵan qosa, mıkroqarjy uıymdary boıynsha jalpy somasy 342 mln teńge bolatyn 619 ótinish tirkelgen. Al ótken jyly ınternet alaıaqtar ekinshi deńgeıdegi bankter boıynsha azamattarǵa keltirgen zalaldyń jalpy somasy 7,5 mlrd teńge bolǵan 6 246 ótinish qabyldanǵan, sondaı-aq mıkroqarjy uıymdary boıynsha jalpy somasy 255 mln teńge bolǵan 451 ótinish túsken.

Joǵaryda keltirilgen derek­ter quqyq qorǵaý organdary ınternet alaıaqtyqpen kú­res­ti pármendi júrgize almaı otyr­ǵandyǵyn kórsetedi. Buǵan Par­lament depýtattary nazar aýdaryp, birneshe márte da­­byl qaqqanymen, aıaqtaryn al­shań basqan ınternet alaıaq­tar­ǵa aıyl jıǵyzatyndaı sh­ara qoldanylǵan joq. Máse­len, Májilis depýtaty Erlan Stambekov bıylǵy 15 ma­myrda Úkimetke, Bas proký­ra­týraǵa jáne Ulttyq Bankke jol­daǵan depýtattyq saýalynda ınternet alaıaqtar kóbi­ne zeı­netkerlerdi aldap-arbap qaq­pandaryna túsirip júr­gen­di­gin, biraq quqyq qor­ǵaý­shy­lar olarǵa arasha bola almaı otyrǵandyǵyn naqty dálelder keltire aıtty. Mysaly, Almaty qalasynda 73 jastaǵy zeınetker áıel ınternet alaıaqtardyń sózine aldanyp, páterin satyp, odan túsken 18 mln teńgesinen, banktegi depozıtinde jatqan 6 mln teńgesinen jáne kredıtke alǵan 1 mln teńgesinen – barlyǵy 25 mln teńgesinen bir-aq sátte aıyrylyp qalǵan. Qazir ol áleýmettik úıge baryp panalap, zeınetaqysy esebinen bankten alǵan kredıtin tólep jatyr. Al Almaly aýdandyq polısııa basqarmasy qylmyskerlerdi izdeýdi toqtatyp tastaǵan bolyp shyqty.

Ońtústik astanada turatyn ınternet alaıaqtar tipti qoǵam­dyq kólikte taǵy bir zeınetker áıeldiń mobıldi telefonyn urlap alyp, sol arqyly bir­neshe kúnnen keıin ekinshi deń­geı­degi bankten 577 myń teńge kredıt alǵan. Zardap shekken zeınetker osy jaıly ishki ister organyna shaǵymdanǵan. Alaıda polısııa qyzmetkerleri onyń aqshasy kimge jiberilgenin bile tura qylmyskerlerdi quryqtaý sharalaryn qoldanbaǵan.

О́skemen qalasynda ınternet alaıaqtardyń tilin alǵan 72 jastaǵy zeınetker ekinshi deńgeıdegi bankten 2 mln teńge kredıt alyp, ózi tanymaıtyn bireýdiń shotyna aýdarǵan. Bul fakt boıynsha qylmystyq is qozǵalǵanymen, keıin tergeý is-sharalary toqtatylǵan. Polısııa qyzmetkerleriniń qo­lynda zeınetkerdiń aqshasyn kimder alyp jatqandyǵy kórse­til­gen fotosýret bolǵanyna qa­ra­mastan, qylmyskerler us­tal­maǵan.

Májilis depýtaty aıtqan syn­nyń ádildigin Bas prokýra­tý­ra áshkerelegen kóptegen zań buzýshylyq ta aıǵaqtady. Jo­ǵary qadaǵalaý organy júr­gizgen taldaýdyń nátıje­sin­de ınternet alaıaqtyq fakti­leri boıynsha tergeýdiń tolyq­ty­ǵy men jan-jaqtylyǵy qam­ta­ma­syz etilmeı, qozǵalǵan qyl­mys­tyq isterdiń 40-y zańsyz toqtatylǵandyǵy jáne 185-i oryn­syz úzilgendigi anyqtalǵan. Mundaı sheshimderdiń kúshi joıylyp, zań buzýǵa jol bergen 159 polısııa qyzmetkeri, onyń ishinde 83 basshy, sondaı-aq 18 prokýratýra qyzmetkeri tártiptik jazaǵa tartylǵan.

Bas prokýratýra ınternet alaıaq­tyq qylmystardy ashý­dyń tómen bolýynyń negizgi sebepteri – ınternet alaıaq­tar kórshi memleketterdiń aýma­ǵynan əreket etetindigi, alaıa­qtyq ədisterin jasandy ıntellektini paıdalaný jəne «dropper» dep atalatyn dáneker adamdardy qosý arqyly úzdiksiz jetildiretini, baqylanbaıtyn SIP-telefonııa men SIM-boks qurylǵylaryn zańsyz paıdalanatyndyǵy, otandyq SIM-kartalardy esh kedergisiz sa­typ alatyndyǵy jáne azamat­tar­dyń jeke derekterine ońaı qol jetkizetindigi dep sanaıdy.

Bul rette bıylǵy 21 mamyrda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine baılanys, sıfr­landyrý, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne artyq zańnamalyq reglamentteýdi bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Ulttyq tólem korporasııasy» aksıonerlik qoǵamynyń bazasynda qurylǵan Antıfrod-ortalyqqa úlken úmit artylyp otyr. Ol azamattardyń ınternet alaıaqtyq belgisi bar tólem operasııalaryn taldap, shottaryn jedel buǵattaýǵa jáne qarjy uıymdarynyń quqyq qorǵaý organdarymen ózara is-qımylyn uıymdastyryp, ınternet alaıaq­tardy izderin sýytpaı áshke­releýge múmkindik beredi. О́ıt­keni Antıfrod-ortalyqqa ekin­shi deńgeıdegi bankterdiń, tólem uıymdarynyń, mobıldi operatorlardyń aqparattyq júıeleri qosylyp, naqty ýaqyt rejiminde aqparat almasý iske asyrylady jáne kúmándi operasııalarǵa qatysýshylar boıynsha salystyrý jumysy shapshań oryndalady.

Internet alaıaqtyqpen kú­res­ti kúsheıtý maqsatynda byl­tyr Ishki ister mınıstr­ligi barlyq óńirde mamandandyrylǵan «CyberPol» toptaryn qurǵan bola­tyn. Olardyń jumysyn úılestirip, ınternet alaıaqtardy jalǵannyń jaryǵyna shyǵarý jumysyn kúsheıtý maqsatynda qazir IIM-de Kıberqylmystarǵa qarsy is-qımyl departamenti qurylyp jatyr.

Aldaǵy ýaqytta ınternet alaıaq­tyqtan zardap shekken adam­dardy áleýmettik qoldaý shara­lary da qolǵa alynbaqshy. Osy maqsatpen Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi azamattardyń onlaın-kredıtti ózde­riniń qatysýynsyz, alaıaq­tyq ádispen alǵandyǵy sot arqyly dáleldengen jaǵdaıda olarǵa qarjy uıymdarynyń zalaldy óteý jóninde qoıǵan talaptaryn toqtatý týraly zań jobasyn ázirledi. Al Bas prokýratýranyń janyndaǵy Úılestirý keńesi Úkimetke ınternet alaıaqtyq jasaǵany úshin, sonyń ishinde «dropperler» men jeke derekterdi taratqan adamdar úshin jaýapkershilikti kúsheıtý týraly zańnamalyq ózgerister engizýdi usyndy. Sony­men qatar ótken jyly ınternet alaıaqtyq qylmystardy 77 paıyzǵa azaıtqan Belarýstiń oń tájirıbesin eskere otyryp, onlaın-kredıttik ótinimderdi qaraý merzimin uzartý uıǵa­ryldy. Bul ınternet alaıaq­tar­dyń aldap-arbaýyna ushyraǵan ańǵal jandardyń der kezinde es jııýyna septigin tıgizeri anyq.

Uzyn sózdiń qysqasy, ınternet alaıaqtardyń aıyldaryn jı­ǵyzyp, adymdaryn ashtyrmaıtyn kún alys emes sııaqty.