Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Balyq etiniń taǵamdyq qýaty joǵary, sondyqtan ony dıetalyq taǵamdar rasıonynyń quramyna kóp qosady. Adam aǵzasyna balyqtyń belogi tez taraıdy. Eger qara maldyń etindegi belok 5 saǵatta tarasa, balyqtyń belogi 2-3 saǵatta aǵzanyń boıyna túsedi. Balyq maıynyń quramynda A jáne D dárýmenderi mol bolady. A dárýmeni bala boıynyń ósýine, damýyna paıdaly, sol sııaqty kózdiń jaqsy kórýine jaqsy áser etedi. D dárýmeniniń de sondaı qasıetteri bar jáne ol súıek jasýshalarynyń bekýine jaqsy áser etedi.
Mamandar balyq maıynyń quramynda omega-3 jáne omega-6 qyshqyldary baryn aıtady. Al bular mı kletkalarynyń qabyrshyqtaryn damytady, sonymen birge qandaǵy zııandy holesterınniń kóbeıýin tejeıdi. Balyq etiniń quramynda ıodtyń mol bolǵany qalqan beziniń jumysyn da retke keltiredi. Tipti ǵalymdar balyq etiniń quramynda A, I, E, D dárýmenderi mol bolǵandyqtan onyń sapasyn mal etinen joǵary qoıady. Balyq maıyn apalarymyz da túrli em-dom úshin jıi qoldanatyn.
Degenmen balyq etin paıdalanýda onyń ábden pisirilgenin, jaqsy qýyrylǵanyn qadaǵalaý kerek. О́ıtkeni balyqtyń boıyndaǵy parazıtteri taǵamnyń quramynda ólmeı qalsa, aǵzada túrli aýrýdyń týýyna sebepshi bolady. Veterınarııa ǵylymdarynyń kandıdaty, parazıtolog Sádibek Toqpanov tuzdap, keptirilgen balyqtyń boıynda da parazıtterdiń qaldyǵy kóp bolatynyn aıtady.
Balyq ósirý, onyń etin paıdalaný óńirlerde ártúrli deńgeıde. Buǵan balyǵy bar sý aıdyndarynyń moldyǵy da áser etedi. Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy 589 kólde balyq aýlanady. Onyń 315-i jeke adamdardyń paıdalanýyna bekitilgen, 274-i – rezervte. Jýyrda oblystyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty qoldanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy Beıbit Ismanovpen áńgimeleskenimizde, ol balyq sharýashylyǵyn damytýdyń ózderi belgilegen joldary týraly aıtty.
«Biz balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn sý aıdyndarynyń sanyn arttyrý arqyly óńirdegi balyq óndirisi salasynyń básekege qabilettiligin arttyrýdy kózdeımiz. Bekitilgen sý aıdyndaryna túrli balyq ýyldyryǵyn jiberýdi qolǵa alyp júrgen paıdalanýshylarǵa memlekettik qoldaý jasap otyrmyz», deıdi.
Kóldi paıdalanýshylardyń bastamasyn memleket tarapynan qoldaý 2021 jyldan bastalǵan eken. Sodan beri ol balyq kóleminiń 147 paıyzǵa deıin artýyna qol jetkizgen. Atap aıtqanda, 2021 jyly aıdyndardaǵy balyq 577,3 tonna bolsa, qoldaýdyń arqasynda ol 2023 jyly 1 428 tonnaǵa jetken.
Aıdyndarǵa ýyldyryq jiberýmen qatar onyń qoregin de qamtamasyz etý eskeriledi. Olardy da arnaıy daıyndaıtyn sý nysandary men qoımalary bar. Qazir soltústiktiń sý aıdyndarynda jergilikti balyqtyń ústine kommersııalyq dep tanylǵan tuqy, shortan, alabuǵa, aq amýr, forel, qarabalyq ósirilip jatyr.
Balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn jańa sý aıdyndaryn anyqtap, olardy aldyn ala zertteý úshin byltyr bıýdjetten 16,2 mln teńge bólinse, bıyl bul shyǵyn 19 mln teńgege jetkizilip, 62 sý aıdyny barlanǵan. Zertteý nátıjesinde taǵy 40 balyq sharýashylyǵyn qurý múmkindigi bar ekeni anyqtalyp otyr.
Kólderdi paıdalanýǵa alǵandar arasynan keıbir sharýalar sý aıdynynan balyq aýlaýdan góri balyq ósirýmen aınalysýdyń tıimdi ekenin aıtyp otyr. О́ıtkeni asyl tuqymdy balyq ósirýge bólinetin bıýdjet qarajaty 20 mln teńgege deıin kóterilgen. Osy qarajattan sýbsıdııalanyp, aq balyq tuqymdarynyń «lıchınkalary» men býdandaryn satyp alyp ósirse, bolashaq tabysy eselene túsetinine keıbir balyqshylardyń kózi jetip otyr eken.
Sonymen birge jyl saıyn ınvestısııalyq salymdar kezinde balyq sharýashylyǵy sýbektisi shyǵyndarynyń bir bóligin óteý boıynsha sýbsıdııa beriledi. 2022 jyldan bastap osy maqsattarǵa shamamen 45 mıllıon teńge bólingen. Balyq sharýashylyǵynyń 2 sýbektisi balyqty saqtaýǵa jáne bastapqy óńdeýge arnalǵan jabdyqtardy satyp alýǵa 3,5 mıllıon teńge kóleminde sýbsıdııa alǵan.
2025 jylǵy qańtardan bastap balyq ónimderin qaıta óńdeýdi sýbsıdııalaý jáne balyq sharýashylyǵy sýbektilerine kredıt berý kezinde syıaqy mólsherlemelerin sýbsıdııalaý sharalaryn engizý de josparlanyp otyr.
Biz Beıbit Ismanovtan balyq sharýashylyǵyn damytýdyń qandaı keleshegi bar dep suraǵanymyzda, ol «Úkimet bekitken balyq sharýashylyǵyn damytýdyń 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyna sáıkes, 2030 jylǵa qaraı taýarly balyq ósirý kólemin 10 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý maqsaty turǵanyn» aıtty.
«Bul kórsetkishke balyq sharýashylyǵy sý aıdyndarynyń tizbesine jańa, bolashaǵy bar kólderdi engizý, balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn bekitý boıynsha konkýrstar ótkizý, sondaı-aq sý aıdyndaryn kásipshilik balyq aýlaý nysanynan balyq ósirý nysanyna aýystyrý quraldary boıynsha qol jetkiziledi», deıdi.
Aıtýynsha, oblysta úsh ınvestısııalyq joba júzege asyrylyp jatyr:
- Qyzyljar aýdanynda 2025 jyly «Sever Montaj Avtomatıka» JShS tuıyq sýmen jabdyqtaý qondyrǵylarynda qýaty jylyna 25 tonnaǵa deıin bekire balyq ósirý keshenin;
- Mamlıýt aýdanynda 2025 jylǵa deıin «A.N.Ýhov» JK jyldyq qýaty 50 tonnaǵa deıin balyqty óńdeý jáne konservileý sharýashylyǵyn;
- Mamlıýt aýdanynda 2026 jylǵa deıin qýattylyǵy jylyna 20 tonnaǵa jetetin «Petroforel BSh ǴО́O» JShS forel sharýashylyǵyn salady.
Soltústik Qazaqstan oblysy
