Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Qaıtarymsyz qaryzdardyń esebi qaıda?
Úkimet bankterdi úp etken jeldiń ótinde jalǵyz qaldyrǵan emes. Dúnıejúzilik bank esepteýlerinde 2009-2020 jyldar aralyǵynda memlekettiń ulttyq bankterge kómegi ishki jalpy ónimniń (IJО́) 9%-ǵa jýyǵyn quraǵany aıtylǵan. 2020 jylǵy taza shyǵyndar salyq tóleýshilerdiń 6,3 trln teńgesin nemese IJО́-niń 8,9%-yn qurady. Kómektiń negizgi bóligi – shamamen 67%-y «Halyk Bank»-ke (nemese «Qazkomdy» qutqarýǵa) baǵyttalsa, shamamen 24%-y «Jysan Bank»-ke bólindi. Sonymen qatar sarapshylar 2020 jyly ATF bankke qarjylyq kómek 0,1% kýponmen qurylymdalǵanyn atap ótti. Bul qarjy salyq tóleýshilerdiń aqshasyn qaıtarýsyz, ıaǵnı ATF bankırleri úshin qaıtarymsyz berilgen.
Al endi osy Dúnıejúzilik bank Qazaqstan bankteri kapıtalynyń tartymdylyǵy sáýir aıynda 34,8%-ǵa jetkenin, buǵan naqty nesıelik mólsherlemeler men taza paıyzdyq marjanyń ósýi tikeleı áser etkenin aıtyp otyr. «Qazaqstan bankteri uzaq ýaqyt boıy resýrstarǵa baı elder arasynda tabystylyqtyń eń joǵary kórsetkishterine ıe boldy» dep kórsetilgen esepte.
Osylaısha, elimizdiń Ulttyq banki qoldanatyn ınflıasııaǵa qarsy kúres sharasy – joǵary bazalyq mólsherleme aıtarlyqtaı joǵary tabys kózine aınaldy. Máselen, elimizdiń bank sektorynyń 2022 jylǵy taza kirisi 1,5 trln teńgeni qurady. Banktik aýdıttelgen esepterde 2023 jyly otandyq ekinshi deńgeıli bankterdiń valıýta saýdasynan tapqan paıdasy azdaý bolǵany, esesine paıyzdyq kiristerdiń ósýi esebinen bul «jetispeýshiliktiń» orny artyǵymen tolǵany aıtylǵan.
Úkimettiń daıyndyǵy...
Árıne, Úkimet bankterdiń tabys salyǵyn kóterý týraly usynysqa úlken daıyndyqpen keldi. Munyń aldyndaǵy aksııalar men basqa da baǵaly qaǵazdardy satýdan túsken paıdaǵa salyq salý el bıýdjetiniń kirisin arttyrdy. Sarapshylar ázirshe bul usynystyń joba deńgeıinde qarastyrylyp jatqanyn aıtady. Úkimettiń ekonomıkalyq bloginiń bankterdiń paıdasyn oıyn bıznesi segmentimen salystyrýyn bank sektory túsinbestikpen qabyldady. Qarsy daýystar ár jerden estilip jatyr.
Ulttyq bank (UB) basshysy Tımýr Súleımenovtiń aıtýynsha, bankter men oıyn bıznesi tabystylyǵy jaǵynan birdeı bola bermeıdi.
«Bankterdiń qyzmeti jiti qadaǵalanyp, qatań rettelip otyrady, munyń bári Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi men Ulttyq banktiń udaıy nazarynda. Bul – ashyqtyǵy jaǵynan múldem eki bólek sala. Bankter – kez kelgen ekonomıkanyń qanaınalym júıesi. Sondyqtan ekonomıka júıesindegi bank salasynyń paıdalylyǵyn, júıeliligin jáne mańyzdylyǵyn eskere otyryp, olar da basqalar sııaqty salyq rejiminde bolýǵa tıis dep esepteımiz», deıdi Ulttyq bank basshysy.
Bazalyq mólsherlemeniń joǵarǵy deńgeıi bankter úshin tıimdi boldy. Bankterdiń kózge túsip qalatyndaı qor jınaýyna tap sol bazalyq mólsherlemeniń joǵary deńgeıi áser etken. Muny UB bazasyndaǵy derekterden baıqaýǵa bolady. Ulttyq bank deregi boıynsha 2020 jyly elimizde jumys isteıtin bankterdiń ortaq tabysy 1,4 trln teńgeden asqan. Tabysty molynan tapqandardyń alǵashqy úshtiginde «Halyk Bank», «Kaspi Bank» pen «Sentr KredıtBanki» bar. 2023 jyldyń basynan bastap otandyq qarjy ınstıtýttarynyń jıyntyq paıdasy 1,42 trln teńgege jetti. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 76,8%-ǵa nemese 617,4 mlrd teńgege artyq. Osy rette sarapshylardyń bizdiń bankter qarapaıym halyqqa arqa súıeıdi, syrttan aqsha tartýǵa talpynbaıdy degen pikiriniń jany bar.
Bank salasyndaǵy jalpy aktıvtiń jartysynan kóbi – depozıttegi aqsha. Zańdy tulǵalar men jeke tulǵalardyń kóbi aqsha saqtaıtyn «Halyk Bank»-te otandyq bıznes pen qarapaıym halyqtyń 5,7 trln teńgesi jatyr. Bul – bank aktıviniń shamamen 70 paıyzy. Sonyń ishinde 3 trln teńge halyqtyń depozıttegi aqshasy bolsa, qalǵan 2,7 trln teńge – bıznestiń qarjysy. Bazalyq mólsherleme bankterdi baıytty.
Táýelsiz sarapshylardyń aıtýynsha, ekinshi deńgeıli bankterdiń tabysy týraly qupııa derekterdiń ashyq aıtyla bastaǵanyna kóp bolǵan joq. Májilis depýtaty Edil Jańbyrshın 2022 jyly sol kezdegi Úkimet basshysy Álıhan Smaıylovtyń atyna joldaǵan hatynda 2022 jylǵy 30 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha «Samuryq-Qazyna» qorynyń jekemenshik bankterde ornalastyrylǵan qarjy aktıvteri men aqshasy 5,9 trln teńgeni quraǵanyn, memlekettegi qarjynyń kóbi jekemenshik bankter arqyly aınalymǵa jiberilgenin aıtqan. Depýtattyń aıtýynsha, sol qarjynyń 1,0 trln teńgesin bir jekemenshik bankke ornalastyrsaq, bul bank jylyna keminde 150 mlrd teńge tabys tabady eken. Bul biz biletin basshy ashyq derek. Osyǵan deıin osyndaı tásilmen memlekettiń qarjysy men Úkimet alǵan qaryzdardyń qanshasynyń jekemenshik bankterge ótip ketkenin biz bilmeımiz.
«Biz olıgarhtardy jáne olardyń bankterin halyqtyń, memlekettiń qarajaty esebinen qarjylandyryp otyrmyz jáne ony teksere de almaımyz. Sonda Úkimet, quzyrly organdar men agenttikter qaıda qarap otyr? Álde solarmen birge me?», deıdi Edil Jańbyrshın.
Belgili qarjyger Ǵalym Qusaıynovtyń aıtýynsha, EDB tabysynyń sebep-saldaryn taldamaı mólsherlemesin 25%-ǵa deıin kóterý aýrýdyń sebepterin anyqtamaı emdeýmen birdeı.
«Joǵary bazalyq mólsherleme jáne joǵary paıyzdyq mólsherlemeler EDB paıdasynda teńgerimsizdikti qalyptastyrdy. Sonyń nátıjesinde bankterdiń tabysy táýekelsiz ósti. Aǵymdaǵy shottar boıynsha paıyzdardy esepteýge tyıym salý bankterge memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa 13-14 paıyzben qaıta ornalastyrýǵa múmkindik berdi. Taratyp aıtqanda, memleket bankterge tegin ótimdilik beredi, ony keıin olar memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa ornalastyrady, sodan keıin memleket oǵan paıyzdar tóledi. Munyń bári bankter úshin qosymsha kiris alyp keldi. Qarjy segmentinde jańa oıynshylardyń bolmaýy kishigirim bankterdiń múmkindigin shektep tastady. Bankter memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa bos ótimdilikti ornalastyrýdan salyq salynbaıtyn tabys alady, al memleket bıýdjet tapshylyǵyn arttyrady. Osy faktorlardyń barlyǵy sektordaǵy paıdanyń ósýine ákeldi», deıdi Ǵ.Qusaıynov.
Sarapshylardyń aıtýynsha, mundaı másele tek bizdiń elde ǵana emes, álem nazar aýdaryp otyrǵan jaıt. О́tken jyly Italııada bankterdiń paıdasyna birrettik 40 paıyzdyq salyq salýǵa sheshim qabyldandy. Bul qarjy «paıyzdyq mólsherlemeniń ósýinen zardap shekken otbasylar men bıznesti» qoldaýǵa jumsalady. Izraıl men Latvııa da osyndaı salyq salýdy qarastyryp jatyr.
Bıýjettiń kiris bóligi shyǵysymyzdy jaba almady
Úkimet bankterdiń tabys salyǵynyń jańa mólsheri týraly máseleni óte qıyn jaǵdaıda qabyldaǵaly otyrǵan sııaqty. Bizdiń tek bank qana emes, munaı, ýran, temir men altynǵa qatysty kez kelgen sheshimimizge jan-jaǵymyzdyń jaýaby álemdik qor bırjalarynda aıtylyp qalady. Ýrannan túsetin tabys salyǵy 6-dan 9%-ǵa ósedi degen aqparat shyqqan soń, Londondaǵy qor naryǵyndaǵy aksııanyń baǵasy 5 paıyzǵa tómendedi. Demek bankterdiń tabys salyǵyn álemdik bırjalardyń qandaı kóńil kúıde qabyldaıtynyn, aksııasynyń baǵasyna qalaı áser etetinin bilmeımiz.
UB-nyń bazalyq mólsherlemesi tómendep keledi. Jyl aıaǵyna deıin tutyný nesıesi 1 paıyzǵa tómendeıtini aıtylyp jatyr. Qazir Úkimetke EDB tabysyn kóterý emes, olardyń nesıe paıyzyn tómendetý tıimdi. Sebebi bank bıznes kózi retinde shyǵynǵa jumys istegisi kelmeıdi. Ol tabys salyǵyna ketetin shyǵynyn nesıe paıyzy nemese komıssııalyq shyǵyndar esebinen ótep alady. Mundaı jaǵdaıda bar aýyrtpalyq halyqtyń ıyǵyna túsedi», deıdi I.Isaev.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, bankter qazir 2000 jyldardaǵydaı úı ishinen úı tigip alýǵa mártebe beretin tetikterdiń birazynan aıyrylyp qalǵan. Qazir bankter tabysynyń kemi 70 paıyzy UB bazalyq mólsherlemesine baılanysty. Muny bankterdiń «KASE»-degi esepterinen kórýge bolady. Mysaly, sol «Halyk Bank» (ROA) aktıvteriniń kiristiligi bıyl ótken jylmen salystyrǵanda 4 ese – 4,48%-dan 1,12%-ǵa deıin tómendedi. Qazir olardyń árbir operasııasyn UB, QNRDA baqylap otyr. Bank sektoryn durys retteý men yntalandyrý Úkimetke shıkizattyq emes ekonomıkany damytýǵa, bazalyq mólsherlemeni tómendetýge múmkindik beredi. Úkimet qarjy naryǵyna sheteldik bankterdiń kelýine múddeli bolyp otyr. Al korporatıvti tabys salyǵy osy segmenttegi bıznes-klımattyń barometri retinde qabyldanady. Bizben irgeles otyrǵan Reseı nemese О́zbekstanda bul másele qarastyrylyp jatqan joq. Sol sebepti bank segmentine qatysty kez kelgen sheshimdi jan-jaǵymyzdaǵy elderdiń saıasatyna qaraı úılestirip otyrǵan durys», deıdi I. Isaev.
Ekonomıka mınıstrligi synǵa qaramastan jańartylǵan kodeks jobasynda buryn jarııalanǵan korporatıvti tabys salyǵy mólsherlemeleriniń barlyǵyn saqtap qaldy.
Bankterdiń tabys salyǵyn kóterýdi jaqtap otyrǵan toptyń ýáji kóńilge qonymdy. Bıýdjettiń kiris bóliginiń múmkindigi ýaqyt ótken saıyn shektelip keledi. О́tken jyly 3,8 trln teńge kóleminde bıýdjet tapshylyǵy tirkeldi. Ulttyq qordan túsken transfert 4 trln teńgeni qurady. Bıyl da máz emes. Jyldyń jartysy bolmaı jatyp, Ulttyq qordan bólinetin transferttiń 80 paıyzyn jep qoıdyq. Sarapshylardyń aıtýynsha, bizdegi fıskaldyq saıasattaǵy kemshilikterdi banktik dıplomatııanyń birjaqtylyǵymen baǵalaýǵa bolady. Bank segmenti bıznes sýbektisi retinde tanylǵanda ǵana damıtynyn sarapshylardyń bári aıtady. Al bizde memleket naryq zańyna qaıshy keletin memlekettik baǵdarlamalar arqyly onyń bıznestik sıpatyn buzyp jiberdi. Bank bıznesi aksıonerlerge paıda ákeletindeı etip qura alatyn, biraq sonymen birge kóptegen shekteýler arasynda muqııat manevr jasaı alatyn úlken mamandardy tartatyn múmkindikterge ıe bolýy kerek. Bul jerde máseleniń túıini bankterdiń quryltaıshylarynyń jaýapkershiligine baılanysty.
«Bizde olardyń jumysyn retteıtin zań joq. Úkimettiń bankterdiń tabys salyǵyn 25 paıyzǵa kóterý týraly usynysyn Memleket basshysy maquldasa, quryltaıshylardyń jaýapkershiligi týraly zańdy keshikpeı qabyldaýǵa týra keledi. Úkimetpen aradaǵy pikirtalastar tek QNRDA nemese Ulttyq bank basshylary arasynda emes, quryltaıshylar arasynda da júrý kerek. Bul joly olar QNRDA men Ulttyq banktiń artyna tyǵylyp alyp, máseleni syrttan zerttep otyr», deıdi I. Isaev.
