Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Ekonomıkalyq sarapshy Toǵjan Qojalynyń aıtýynsha, memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń tıimdiligin baǵalaý ádisteri shyǵynnyń arnasyn paıdaǵa baǵyttaý múmkindigin tejep keldi. Baǵdarlamany basqarýdyń mundaı tásili memlekettik organdardy tenderlik mashınaǵa aınaldyryp, shyǵynǵa taldaý jasaý múmkindigin shektep tastady. Al Strategııalyq josparlaý jáne reformalar agenttigi baǵdarlamada aıtylǵan mindetterdi aınalyp ótýdi ábden meńgergen aımaqtyq ákimderge, solardyń jumysyn baqylap otyrǵan Úkimettiń ekonomıkalyq blogine minez kórsete almaı, memlekettiń strategııalyq mańyzy bar qujattaryn tuıyq sheńberge qamap qoıdy. Basqasha aıtqanda, memlekettik baǵdarlamalardyń nusqasyn daıyndaǵan jumys toby onyń nátıjesine baǵa beretin syrt pikirdiń esigin jaýyp tastap, ózin-ózi baǵalaýǵa, qajet bolsa kelesi baǵdarlama arqyly damytýǵa múmkindik berip qoıǵan. Sonyń nátıjesinde 2005-2018 jyldar arasynda elde 4 trln teńgeniń 961 jobasy iske qosylyp, 90,6 myń turaqty jumys orny ashylypty.
«Tamyz aıynyń basynda Úkimet basshysy Oljas Bektenov oblys ákimderiniń qyzmetin baǵalaý júıesi eskirgenin, endi ol basqa ólshemmen baǵalanatynyn aıtty. Olardyń jumysy ózderiniń jaýapkershiligindegi aımaqtarda jumyssyzdyq máselesiniń qalaı sheshilgeni, ulttyq jobalardyń ekonomıkaǵa áseri deńgeıimen baǵalanýǵa tıis. Sol kezde ǵana ulttyq jobalar ishki naryqtyń kúre tamyryna qan júgirtedi. Úkimet bul rettegi ustanymyn ashyp aıtý kerek. Batys elderinde mundaı jobalardyń ekonomıkaǵa áseri trıllıondarmen baǵalanady. Reseıde aıaqtalǵan memlekettik baǵdarlamalardyń paıdasy, zııany, kemshiligi týraly derekterdiń basy ashyq. Biz kúni búginge deıin qoldanysta bolǵan baǵdarlamalardyń IJО́-ge qalaı áser etkenin, ishki naryqqa qansha qarjy quıǵanyn bilmeımiz. Olardyń keıbiriniń shartty merzimi aıaqtalmaı jatyp, ekinshi baǵdarlamaǵa aýysyp ketken kezderi de boldy», deıdi sarapshy.
Úkimet 2022 jyldyń kúzinen bastap 10 ulttyq jobany iske asyrýǵa kiristi. Joǵary aýdıtorlyq palata 9 ulttyq jobanyń 7-eýiniń tıimdiligi tómen ekenin málimdedi. Sarapshynyń aıtýynsha, kúni búginge deıingi kemshilikterdiń bárin memlekettik baǵdarlamalardyń nemese ulttyq jobalardyń kóptigimen baılanystyrýǵa bolmaıdy. Damyǵan elderdiń birazy eldiń 5-10 jyldaǵy damý baǵytyn túrli deńgeıdegi baǵdarlama, túrli joba arqyly rettep otyrady. Biz ulttyq jobalardy joǵary aýdıtorlyq palatanyń súzgisinen ótkizip alý arqyly bul baǵytty naryq zańymen júıelegendeı boldyq.
Qarjyger-sarapshy Beısenbek Zııabekovtiń aıtýynsha, ulttyq jobalardy joǵary esep palatasynyń súzgisinen ótkerýmen shektelip qalýǵa bolmaıdy. Ekonomıkaǵa dem berýge, damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardy qabyldaǵan kezde onyń naryqpen ıntegrasııalaný múmkindigine nazar aýdarylady.
«Bizdiń baǵdarlamalarymyz, jobalarymyz saýatty degendi jıi estımin. Biraq ony júzege asyrýǵa kelgende bir kedergilerdiń qoldan uıymdastyrylatyny memlekettik deńgeıde moıyndalyp júr. Memleket basshysy kezinde «Reforma monıtorıngi ortalyǵyn» qurý, sońynda aýqymdy aýdıt júrgizý keregin aıtty. Eger eldegi reformalar men baǵdarlamalarǵa monıtorıng jasaıtyn ortalyq ashylyp, ol ortalyq Memleket basshysyna ǵana jaýap beretindeı mártebege ıe bolsa, biraz nárse ózgerer edi. Ekonomıkalyq-áleýmettik baǵdarlamalardyń oryndalýyn baqylap otyratyn Respýblıkalyq bıýdjettiń atqarylýyn baqylaý jónindegi esep komıteti mınıstrlikterdi tikeleı synamaıdy, budan keıin másele jabýly kúıinde qalady», deıdi B. Zııabekov.
Sarapshy Jaras Ahmetovtiń aıtýynsha, aldaǵy besjyldyqtarda memlekettik baǵdarlamalardan bas tartý qıyn. Bıýdjet baǵdarlamalyq qaǵıdat boıynsha qurylǵan. Biz sııaqty áleýmettik qaǵıdattarǵa basymdyq beretin elde kez kelgen sala memlekettiń qoldaýynsyz alǵa jyljı almaıdy.
«Memlekettik baǵdarlamalardyń tıimdiligi týraly esepter qoljetimdi bolsa, eldiń damýyna oń yqpal etedi. Biraq memlekettiń aralasýyn qajetsinip turatyn salalardy naqtylap alýymyz kerek. Bizdegi baǵdarlamalardyń basym kópshiligi áleýmettik salaǵa, aýyldy damytýǵa baǵyttalǵan. Biraq osy salalardyń ekonomıkaǵa áseri áli mardymsyz. Aýyl sharýashylyǵy, aýyl bıznesiniń IJО́ qurylymyndaǵy úlesi aıtarlyqtaı ósken joq. Basqa salalarǵa jasandy qoldaý kórsetý naryq konıýnktýrasyn burmalap, turaqty ekonomıkalyq damýdy tejeıdi», deıdi sarapshy.
Onyń sózinshe, kez kelgen el memlekettik deńgeıde qabyldanǵan baǵdarlama arqyly ishki naryqty qoldaýǵa basymdyq beredi. DSU zańy bul kózqarasty qup kórmese de jan-jaǵymyzdyń bári ishki naryqty syrtqy faktorlardan qorǵaýdyń san túrli tásilin oılap tapqan. Bizde qazir DSU ǵana emes, EAEO -ǵa múshe elderdiń ımportynan naryqty qorǵaý tásilin árbir Ulttyq jobaǵa jekelegen baptar retinde synamalap-zańdastyryp jiberetin kez keldi.
«Bul másele san ret aıtylsa da, Úkimet eskeretin emes. Sebebi tenderde baǵy janǵan keıbir kompanııalar elde balamasy bolsa da, ımport taýarlardy ala salǵandy jón kóredi. Bul kózqaras memlekettiń ımportty almastyrýǵa baǵyttalǵan ulttyq jobalaryn kózin baqyraıtyp turyp mansuqtaý dep qabyldanady. Qazir otandyq taýarlardyń eksportqa jáne ishki naryqqa arnalǵan birneshe katalogi bar. Qarjy mınıstrligi daıyndaǵan «Elektrondyq ónim katalogi» tender jeńimpazdary úshin bas qujat bolýy kerek. Apta basynda Premer-mınıstr ımportty almastyrý, onyń ishinde ofteık kelisimsharttar arqyly jumysty jandandyrý qajettigin atap ótti. Indýstrııa mınıstrligine iri merdigerlerdiń otandyq shıkizat pen materıaldardy paıdalaný jónindegi mindettemelerin baqylaýdyń tıimdi tetigin ázirleýdi tapsyrdy. Halyqaralyq tájirıbede ishki naryq, otandyq ónimder osy ofteık kelisimder arqyly qorǵalady. Mundaı sharttar ulttyq jobanyń árbir babynda kórinis tapqanda ǵana olar IJО́-ge, ekonomıkalyq damýǵa mýltıplıkatıvti deńgeıde áser etedi», dep sózin aıaqtady J. Ahmetov.
ALMATY
