Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Osy oraıda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń bıyl Atyraýda bolǵan otyrysynda: «Keıingi jyldary memleketimiz tarıhı ádildikti qalpyna keltirýge basa mán berip otyr. «Tól shejiremizdiń aqtańdaq betterin» ashý úshin júıeli jumys júrgizilip jatyr. О́tkendi saralap, oǵan shynaıy baǵa berýdiń mańyzy zor. Sol úshin muraǵat materıaldaryn muqııat zertteý qajet. Osy oraıda «Qazaqstannyń qaharman maıdangerleri» jobasyn erekshe atap ótkim keledi. Jobaǵa Qazaqstannyń Eńbek Eri, Májilis depýtaty, Ulttyq quryltaıdyń múshesi Baqtyqoja Izmuhambetov jetekshilik etedi. Zertteýshiler bul jumyspen otyz jyl boıy tabandy túrde aınalysyp keledi. Osy kezeńde Qazaqstannan shyqqan jaýyngerlerdiń taǵdyry men erligi týraly 56 tom eńbek jaryq kórdi. Onyń 6 tomy maıdan shebinde bolǵan áıelderge arnalǵan.
Jeńistiń 80 jyldyǵyna oraı zertteýler tyń qarqynmen jalǵasady dep senemin. Surapyl soǵys kezindegi aǵa býynnyń óshpes erligi men eren eńbegin urpaq jadynda jańǵyrtý óte mańyzdy», dedi.
1941 jylǵy 22 maýsymda bastalyp, 1418 kúnge, ıaǵnı 4 jylǵa sozylǵan adamzat tarıhyndaǵy eń qandy soǵysqa sońǵy derekter boıynsha elimizden 1 366 164 adam qatysqan. Olardyń 602 928-i nemis fashısterimen keskilesken shaıqastarda qaza tapqan. 500-ge jýyǵy sol kezdegi eń joǵary marapat – «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyna jáne oǵan qosa berilgen Lenın ordeni men «Altyn Juldyz» medaline ıe bolǵan. Alaıda 133 maıdanger jerlesimizge osy ataqty berý týraly usynystar joǵary jaqta qoldaý tappaǵan bolyp shyqty.
«Eshten de kesh jaqsy» degendeı, qas batyrlarǵa jasalǵan tarıhı ádiletsizdik birtindep túzetilip jatyr. Máselen, «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵy 1946 jyly soǵysta vzvod komandıri bolǵan aǵa leıtenant Qudaıbergen Suraǵanovqa, 1965 jyly gvardııalyq atqyshtar dıvızııasynyń komandıri bolǵan general-maıor Sabyr Rahymovqa, 1990 jyly dańqty áskerı qolbasshy Baýyrjan Momyshulyna berildi.
Elimiz táýelsizdik alǵan soń Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde erekshe erlik kórsetse de «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn ala almaǵan maıdangerlerge «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý ıgi dástúrge aınaldy. Solardyń biri – Reıhstagqa birinshi bolyp tý tikken qaharman leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev. Búginde Reseı tarıhshylarynyń ózderi de osy erlikti birinshi bolyp jasaǵan serjant Mıhaıl Egorov pen kishi serjant Melıton Kantarııa emes, leıtenant Raqymjan Qoshqarbaev pen qatardaǵy jaýynger-barlaýshy Grıgorıı Bolatov ekenin moıyndap otyr. Bul – keńes odaǵy kommýnıstik partııasynyń bas hatshysy Iosıf Stalınniń jeke basyna tabyný kezinde kompartııa ıdeologtarynyń jaý ordasyna tý tigý qurmetin rámizdik maǵynamen ulttary orys pen grýzın jaýyngerlerge berýdi uıǵaryp, jalǵandyqqa barǵanynyń saldary. Sóıtip, M.Egorov pen M.Kantarııa 1945 jylǵy 8 mamyrda «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyna ıe boldy. Al osy joǵary marapatqa usynylǵan R. Qoshqarbaev pen G.Bolatov sol jylǵy 18 maýsymda «Qyzyl Tý» ordenimen ǵana marapattaldy. Keıin Baýyrjan Momyshuly, Qazaq KSR kompartııasy ortalyq komıtetiniń hatshysy Kákimjan Qazybaev, kórnekti aqyn-jazýshylar Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Ábdildá Tájibaev Raqymjan Qoshqarbaevqa «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn berý týraly ótinishhat jazyp, ony respýblıka basshysy Dinmuhamed Qonaev KOKP ortalyq komıtetiniń bas hatshysy Leonıd Brejnevke aparyp bergenimen, odan esh nátıje shyqpaǵan. Sol sııaqty Reseıdiń Kırov oblysynyń gýbernatory Nıkıta Belyhtyń Grıgorıı Bolatovqa «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn áperýge tyrysqan áreketi de sátsiz aıaqtalǵan. Zertteýshilerdiń keıbiri muny R. Qoshqarbaevtyń ákesi «Halyq jaýy» atanyp sottalǵandyǵymen, al G.Bolatov soǵystan keıin qylmys jasady degen aıyppen bir jarym jyl túrmege otyryp shyqqanymen jáne ózine jurt qoıǵan «Grısha-reıhstag» degen mazaq atqa tózbeı, maskúnemdikke salynyp, 47 jasynda asylyp ólgendigimen baılanystyrady. R.Qoshqarbaevqa jasalǵan qııanat elimiz táýelsizdik alǵan soń ǵana túzetilip, oǵan 1999 jyly «Halyq Qaharmany» ataǵy berildi.
Keıingi jyldary Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen maıor Aleksandr Nesmııanov, ataqty mergender Tóleýǵalı Ábdibekov pen Ybyraıym Súleımenov Halyq Qaharmandary qataryna qosyldy.
Shyntýaıtynda, eń joǵary nagradaǵa usynylmasa da, erligi el aýzynda júrgen batyrlar da az emes. Solardyń biri – maıdanǵa Aqtóbe oblysynan attanǵan Aqbı Raqov. Oǵan jerlesteri «Halyq Qaharmany» ataǵyn berý máselesin kópten beri kóterip júr. Aqtóbelik jýrnalıst Janǵabyl Qabaqbaevtyń jazýynsha («Ana tili» gazeti, 2023 jylǵy 19 qańtar), Aqbı Raqov 18 jasynda maıdanǵa ózi suranyp barǵan. Áýeli Orynbor qalasyndaǵy tank ýchılıshesinde oqyp, leıtenant shenin alyp shyqqan soń Ýkraına maıdanyna jiberilgen. 1943 jylǵy qazan aıynda Dneprdiń oń jaǵalaýynda bolǵan surapyl shaıqasta asqan erlik kórsetken. Alaıda aýyr jaraqat alyp, tutqynǵa túsip, konslagerde azap shekken. Soǵys aıaqtalǵan soń I.Stalınniń jaý qolyna túsken jaýyngerlerge senimsizdik bildirgen qatal buıryǵyna sáıkes tekserý-súzgi lagerinde bolǵan. Odan keıin Donbastyń shahtalaryn qalpyna keltirý jumysyna attandyrylǵan. Keıin óziniń KSRO qorǵanys mınıstrligine joldaǵan ótinishi boıynsha júrgizilgen tekseris nátıjesinde soǵysta kózsiz batyrlyq kórsetkeni anyqtalǵan. Qaharman tankishi 26 jasqa qaraǵan shaǵynda soǵysta alǵan aýyr jaraqat saldarynan 1949 jyly qaıtys bolǵan. A.Raqovtyń erligin aıǵaqtaǵan qujattar Ýkraınanyń Kıev oblysyndaǵy Balyko-Shýchınka aýylynyń «Býkrınsk plasdarmyn erlikpen qorǵaý» mýzeıinde, Ýkraına men Belarýstegi «Onynshy tank dıvızııasy» mýzeıinde, Belarýs áskerı okrýginiń oqý ortalyǵynda máńgi saqtaýǵa qoıylǵan. Al 10-shy tank korpýsynyń komandıri, otstavkadaǵy general-leıtenant Ivan Magonov «Desıatyı tankovyı» jáne «Dneprovskıı» kitaptarynda Aqbı Raqov týraly da estelik jazýymen qatar, 1988 jylǵy 25 mamyrda KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Tóralqasyna ótinishhat jazyp, marqum qazaq jaýyngerine «Keńes Odaǵynyń Batyry» ataǵyn berýdi usynǵan.
«Keńes Odaǵynyń batyry» ataǵyna usynylǵan maıdangerlerdiń qaısysy bolsyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta erlik jasaǵany kúmánsiz. Biraq olarǵa osy joǵary marapattyń berilmeýiniń ártúrli sebebi bolýy múmkin. Biraq sol erlerdiń jasaǵan erliginen qalyń jurtshylyq habardar bolǵany abzal. Biz meılinshe batyrlarymyzdy keńinen nasıhattap, qurmet kórsetkenimiz jón.
