Alaıda qazirgi qarttar úıine bara qalsaq, qaptaǵan qarakózderdi kóremiz. Bul qalaı boldy? «Áke-shesheń jyndy bolsa da, baılap baq» degen ata-baba ósıetinen attadyq pa? Iá, bul keleńsizdiktiń túbin qazyp, tereńine úńilip kórsek, túbirinde bir kiltıpan bar sekildi...
Májilis depýtaty Qazybek Isa bir sózinde «15-20 jyl buryn «Qazaq úni» gazetiniń jýrnalısteri Almatydaǵy qarttar úıinde saýalnama jasaǵanda, olardyń 97 paıyzy orys mektebinde oqyǵan bolyp shyqty» degen málimetti aıtqany bar. Belgili til janashyry Orazkúl Asanǵazy da «Balasyn orys mektebine bergen ata-ana qazir qarttar úıinde otyr», degen bolatyn. Bul aıtylǵan sózderge bastapqyda qatty mán bermep edik. Alaıda jýyrda Astanadaǵy qarttar úıine (resmı ataýy – «Sharapat» áleýmettik qyzmet kórsetý ortalyǵy) bas suǵyp, onyń dırektorymen áńgimeleskende, bul jerde turyp jatqan ata-ájelerdiń de basym kópshiligi orystildi qazaqtar ekenine kóz jetkizdik...
Sonda bunyń sebebi nede? Orys mektebinde oqyp, oryssha sóılep, qazaqtyń salt-dástúrine saı tárbıe almaǵan adamdardyń bári áke-sheshesin qarttar úıine súıreıdi degen oıdan aýlaqpyz. Degenmen bul jaıt kóńilge kúpti oı salǵany ras.
Qazirgi kúni, ásirese jas býynnyń ulttyq tamyrynan ajyrap bara jatqany belgili. Es kirgen shaǵynan kóbi sheteldiń kınosy men mýlfılmin kóredi, sheteldiń kitaptaryn oqıdy. Qazir bári ınternette shetel blogerleriniń «sandyraqtarynan» motıvasııa alatyn bolyp júr. Bálkim keregin alyp, kádeńe jarata bilseń, ishinde paıdalysy da bar shyǵar. Alaıda sheteldiń tárbıesi men dúnıetanymynda bizdiń dilimizge jat erejeler men ustanymdar da kóp ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Sonyń biri – «Bul ómirde maǵan eshkim eshnárse mindetti emes, men de eshkimge eshnárse mindetti emespin» degen túsinikti birtindep sanaǵa sińiredi. Iá, bir qarasań, ádiletti ustanym sııaqty. Biraq osy «ereje» keıde qazaqtyń otbasy ınstıtýtyn ishten iritýge de óziniń kesirin tıgizip jatqanyn oılaı bermeıtinimiz ókinishti.
Shyn máninde, bizdiń dúnıetanymda mundaı túsinik joq. Árbir adam ata-anasynyń aldynda máńgige qaryzdar. Bizdi ómirge ákelip, kishkentaıymyzdan mápelep ósirgen áke-sheshemizge jaqsylyq jasaýǵa, qartaıǵanda olardy baǵyp-qaǵýǵa mindettimiz. Bul – eń aldymen, bizge Qurannan jetken qaǵıda. Onda: «...Eger olardyń (ıaǵnı áke-shesheniń) biri nemese ekeýi de qoldaryńda turǵan kezde qartaısa, olarǵa «úh» dep te aıtpa (ıaǵnı keıis bildirme). Sondaı-aq olarǵa zekime jáne olarǵa sypaıy sóıle. Meıirimmen qushaq jaıyp bylaı dep duǵa jasa: «Qudaıym! Olar meni kishkentaı kúnimde qalaı mápelep ósirgen bolsa, olardy solaı meıirimińe bóleı gór», delingen.
Qazaqtyń kóneden jetken danalyq sózderi de bizge áke-sheshege meıirimmen qaraýdy, olarǵa qartaıǵanda jaqsylyq qylýdy úıretedi. «Qarty bar úıdiń qazynasy bar», «Aýylyńda qarııa bolsa, jazyp qoıǵan hatpen teń», «Ata-ananyń qaryzy – urpaqtyń ómirlik paryzy» degen maqal-mátelderdi boıyna sińirip ósken bala óziniń perzenttik paryzyn eshqashan esten shyǵarmaıdy, qartaıǵan áke-sheshesin dalaǵa tastamaıdy. Qonaqjaılyq, jaqynyńa janashyrlyq, ata-anaǵa, balaǵa degen meıirimdilik, otbasyndaǵy tatýlyq sekildi ultymyzǵa tán qasıetterdiń bári ana tilimizde, salt-dástúrimiz ben ulttyq sanamyzda jatyr. Qazaqy dúnıetanymda ásirese ata-anaǵa jaqsylyq qylýdy qasıetti paryz sanaıdy. Al ony bilip ósken bala bul qasıetten eshqashan attamaıtyny sózsiz.
Bálkim, búgingi qarttar úıinde orystildi qazaqtardyń kóbeıýi osy aıtylǵan qazaqy tárbıeniń joǵalýynan da shyǵar, kim bilsin? Tamyrynan qol úzgen jurt qasıetti paryzyn aıaqasty etip jatyr. «О́mir alma-kezek» degen shyndyqqa moıyn buratyndar, ata-anaǵa jasaǵan isi erteń ózine de kelerin oılaıtyndar azaıǵany ashy da bolsa shyndyq.
Qoǵamdaǵy mundaı keleńsizdiktiń aldyn alý úshin árbir qazaq óz balasyn qazaq mektebine berip, qazaqy tárbıe alýyna, ulttyq dúnıetanymnan sýsyndap ósýine múmkindik jasaýǵa tıis. Bul – bizdiń tarıh aldyndaǵy, urpaq aldyndaǵy mindetimiz. Balapan uıada ne kórse, ushqanda sony iletinin eskerip, bala bolashaǵyn besikten beli shyqpaı jatyp baıyptaǵanymyz abzal.
