Álıhan BAIMENOV: Zańsyz aktıvterdi qaıtarýda aqparattyq ashyqtyq qajet

– Álıhan Muhamedııauly, Prezıdenttiń uıytqy bolýymen bastalǵan bul úderistiń ádil qoǵam ornatýdaǵy mańyzy qandaı? El kútken senim aqtaldy ma?

– Ádilettilik – adamzat balasy talpynatyn eń basty qundylyqtyń biri. Sonymen qatar ol memlekettik saıasatqa senim qalyptastyrýdyń mańyzdy tetigi men tiregi. Sol sebepten zańsyz aktıvterdi qaıtarý – ózge de ózekti sharalarmen birge «Ádiletti Qazaqstan» ustanymyn iske asyrýdaǵy mańyzdy baǵyt.

Biraq ol jalǵyz baǵyt emes. Qasiretti qańtar ádilettilikke um­tylǵan halyqtyń erik-jigerin kór­setti. О́ıtkeni narazylyq mem­lekettegi jemqorlyq, júgensiz ketken baılardyń júris-turysy, baı men kedeı arasyndaǵy alshaqtyq sekildi keleńsizdikterdiń saldarynan týyndaǵany belgili. Osynyń bári «Biz ádiletsiz qoǵamda ómir súrip jatyrmyz» degen túsinik qalyptastyrdy. Halyqtyń kóshege shyqqanyn sol kezde kim qalaı paıdalanǵysy kelgeni bólek áńgime. Al Jańaózennen bastalǵan sherýdi barlyq óńirdegi jurtshylyqtyń jappaı qoldap shyqqany qalyp­tasqan keleńsizdikterdiń asqynǵanyn kórsetti.

Ádiletti Qazaqstan qurý us­tanymy – qoǵamnyń surany­syna da saı bastama. Onyń ishindegi irgeli baǵyt – ómirdiń bar salasynda ádiletti básekelestik ornatý. Ekonomıkada da, ǵylym men bilimde de, ónerde de, ádebıette de – jalpy barlyq salada shynaıy ádiletti básekelestik orta bolsa, ol jerde halyqtyń óz áleýeti ózine jumys isteı bastaıdy. El ishindegi shynaıy suńqarlar men tulparlar barlyq salada sýyrylyp alǵa shyǵyp, olar eldi qarqyndy damytatyn kúshke aınalar edi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Qasiretti qańtardan keıin el baılyǵynyń jartysyn 162 adam ıelenip otyr degeni – úlken minberden tuńǵysh ret aıtylǵan aqıqat. Qazy­na men qarjynyń azǵantaı ǵana toptyń qolynda shoǵyrlanýy eldiń barlyq salasynyń damýyn tejep otyr. Eger osy betimen kete berse, bizde eshqashan táýelsiz partııa quryl­maıdy, táýelsiz telearnalar jumys istemeıdi, táýelsiz saıa­sat­taný ǵylymy qalyptaspaıdy. О́ıt­keni qarjynyń bári zańsyz baıy­ǵandardyń qolynda. Al qarjy­syz joǵaryda aıtylǵan­dardyń eshqaı­sysy jumys isteı almaıdy. Ondaı jaǵdaıda eshqashan bizdiń ortamyzdan Stıv Djobs, Djeff Bezos, Ilon Maskter de shyqpaıdy. О́ıtkeni qarjyny beretin baǵanaǵy 162 adam el ishindegi talanttardyń ózderine balama kúsh bolǵanyn qalamaıdy.

Ádiletti qoǵam qurýdaǵy taǵy bir jarqyn qadam – Prezıdenttiń «Ulttyq qor – balalarǵa» atty jobasy. Investısııalyq tabystyń bir bóligi 18 jasqa tolǵansha balalardyń shotyna aýdarylyp otyrady. Bıyl jyl basynda alǵashqy tólem jasalyndy. Bul da el tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan jańalyq.

Úshinshi qadam – monopolııaǵa qarsy kúres. Bul – joǵaryda aıtylǵan el baılyǵynyń azǵantaı adamdardyń qolyna shoǵyrlanýynan týyndaǵan dúnıe. Sol qaltalylarmen, sheneý­niktermen aýyz jalasqan toptar eldiń keıbir salalaryn áli de ustap otyr. Iаǵnı másele ózektiligin joıǵan emes. Osy problemany sheshýge Prezıdentimiz ózi bastamashy bolyp, serpin berdi.

AQSh-ta, Germanııada nege «Tesla», «Amazon», «Microsoft», «Mercedes» sekildi iri uıymdardyń qolyn­daǵy aktıvterdi memleket menshigine qaıtaramyz degen másele kóterilmeıdi? Sebebi olar – óz eńbekterimen jańalyq ashyp, jańa ónim shyǵarǵandar. Al bizdegi baılardyń basym kópshiligi jańadan eshteńe oılap tappaı, daıyn asqa tik qasyq bolyp, burynǵy ýaqytta salynǵan zaýyttardy, ata-babamyz qorǵap qaldyrǵan jerimizdiń astyndaǵy baılyqty memleketten túrli qıturqy jolmen, sonyń ishinde kóp jaǵdaıda para berip qaltasyna basqan. Sondyqtan zańsyz aktıvterdi qaıtarý qoǵam tarapynan da birden qoldaý tapty. Memleketik saıasatqa da senim qalyptastyrý­ǵa baǵyttalǵan bul jumys aldaǵy ýaqytta pármendi túrde jalǵasa berýge tıis.

– Jýyrda Sybaılas jemqor­lyqqa qarsy is-qımyl agenttigi eki jyl ishinde 1 trln teńgeden astam aktıv memleket menshigine qaıtqanyn málimdedi. Bul el kútken nátıje me, álde qaıtaryl­ǵan aktıvter budan da kóp bolýy kerek pe edi?

– Árıne, kez kelgen adam osy jyldardaǵy syrtqa shyǵarylǵan, zańsyz ıelikke ótken aktıvterdiń kólemin, bizdegi jerasty baıly­ǵynyń qalaı tonalǵanyn, sol júgensiz ketken qaltalylardyń qalaı ómir súrip jatqanyn kórse, bul qaıtarylǵan soma jetkiliksiz dep oılaıtyny sózsiz. Komıssııa otyrystarynda arnaıy tizimge ilikken adamdardyń qolyndaǵy zańsyz ıemdengen baılyqtaryn, meshkeılik degenniń sheksiz ekenin, olardyń qanshalyqty betimen ketkenin kórgende tipti qaradaı otyryp jıirkenesiń. Qolyna ilikken nárseniń bárin ala bergen. Olar Qazaqstandy ózderiniń jekemenshik kásiporny retinde qarap, eldiń baılyǵyn jappaı tonap, tipti ózara básekelestikke túsken.

Qasiretti qańtardan keıin qoǵamda úlken serpilis bolyp, ábden júgensiz ketken álgi baıshykeshter tartynǵandaı bolǵan. Qazir keı jerde baıqaıtynym, sol qaltalylar qaıtadan burynǵy tirshilikterin ańsap, ózara básekege túsip, halyq qazynasyna kóz salǵysy keletin sekildi. Baıaǵydaı el baılyǵyn zańsyz jymqyrýǵa múmkindik bola ma dep úmittenetindeı kórinedi. Laýazymdaǵylar bir-biriniń qaltasy­nyń qalyńdyǵyna qarap syılasatyn zamandy ańsaıtyn sııaqty. Biraq Prezıdent olardyń mundaı aram pıǵyldaryna endi jol bermeıdi degen senimdemin.

– Eldiń qazynasyn armansyz tonaǵan adamdardyń attaryn ataýǵa bola ma?

– Biz komıssııa múshesi retinde tizimge kirgen adamdardyń atyn atamaýǵa zań talabyna saı qolhat berdik. Sondyqtan olardyń kim ekenin aıta almaımyn. Al tizimge kirmegen adamdardyń atyn ataýǵa bola ma degen suraq qazir basy ashyq tur. Ol qandaı jaǵdaıda júzege asyrylýy kerek? Halyqtyń kózi soqyr emes. Olar da erteń zańsyz jolmen baıyp jatqan adamdardy baıqap: «Bular nege tizimde joq?» dep talap etýi múmkin. Buny Bas prokýratýra nemese Úkimet túsindirip bere ala ma? Osy turǵyda qazir qoldanystaǵy zańnama jetildirilýi kerek. Reti kelgende aıta keteıin, bıyl bizdiń komıssııanyń tizimine enbegen bir azamat ta memleketke kóp kólemde qarajat qaıtardy. Iаǵnı ol óziniń qolyndaǵy dúnıesiniń bir bóligi zańsyz jolmen kelgenin moıyndap, aldyn ala áreket jasady.

– Byltyr shilde aıynda qabyl­danǵan «Zańsyz ıemdenilgen aktıv­terdi qaıtarý týraly» zańdy jetildirý kerek dedińiz. Osy oıyńyzdy sabaqtaı tússeńiz.

– Bir ǵulama: «Zań ósip kele jat­qan adamǵa pishilgen kıim sekildi bolýy kerek. Tym tar bolsa, onyń ósýin tejeıdi. Tym keń bolsa, súrinip qulaıdy» degen eken. Atalǵan zań jumys istep kele jatqaly beri biraz tájirıbe jınaqtaldy, qoǵam­dyq sana ósti. Zań der kezinde qabyldandy ári biz onyń jumys nátıjesin kórip otyrmyz. Bıýdjetke mol aqsha qaıtaryldy. Endigi kezekte ýaqyt talabyna saı ony jetildirý kerek. Ásirese jarııalylyq jaǵyna basa mán berý kerek.

Mysaly, bir kúmán týǵyzatyn jaıtty aıtaıyn. Memleketke zańsyz aktıvterdi múlik túrinde qaıtarýdyń bir joly – el ishinde ornalasqan óziniń ıeligindegi kásiporyndarǵa aqsha quıyp, jańa jumys oryndaryn ashý. Bul jerde aıta ketý kerek, qaltasynda mıllıardtaǵan qarajaty bar adam óziniń bir kishkene dúńgirshegine azdaǵan aqsha salsa, ony esepteý qajet pe? Ol dúńgirshekke salynǵan qarjy óziniń turyp jatqan úıinen de arzan bolýy múmkin. Osy máselege baılanysty komıssııa otyrysynda suraq kóterdim. Meni bir depýtat qoldady. Biz Úkimetke «Sizder belgili sala, baǵyttardy anyqtap berińizder. Tek sol salaǵa salǵan qarjy esepke alynsyn» dep usynys tastadyq. Mine, osyndaı suraqtarǵa zań negizinde jaýap berilýi kerek. Sondyqtan qazirgi qoldanystaǵy zań osy kezge deıin jınaqtalǵan tájirıbe negizinde qaıta pysyqtap, jetildirilýdi talap etedi.

– Halyq arasynda baı-baǵlan­dardan qaıtarylǵan qarajat pen dúnıe-múlik taǵy da basqa bireýlerdiń qaltasyna ketip qalmaı ma degen kúdik bar. Bul jaǵy qalaı qadaǵalanady?

– Komıssııa quzyretine qaıt­qan qarjy ári qaraı qaıda, qalaı jumsalady degen másele kirmeıdi. Biraq bul – qoǵam úshin mańyzdy suraq. Men joǵaryda zańsyz aktıvterdi qaıtarý jolynda ashyqtyq kerek dep jatyrmyn ǵoı, sonymen qatar jınaqtalǵan qarajattyń jumsalý baǵyty da kóbirek ashyq bolǵany durys dep esepteımin.

Eń bastysy, bıýdjetke qaı­taryl­ǵan aqsha búkil elge qyzmet jasaıdy. Ekinshi jaǵynan, mysaly, naqty myna mektep bir urynyń qaıtarǵan aqshasyna salyndy dep aıtýǵa ata-analar kelise me, kelispeı me – bul da úlken suraq. Keıbireýler óz balasynyń urlanǵan aqshaǵa salynǵan mektepte oqyp jatyr degenge ishteı qarsy bolýy múmkin. Sondyqtan bul – ekshep baryp beriletin aqparat. Biraq eń basty maqsat – qaıtarylǵan qarjy bıýdjetke kirip, el ıgiligine jumys isteýi ne ekonomıkaǵa ınvestısııa bolyp quıylýy kerek.

Bul jerde taǵy bir úlken másele bar. Qonaqúı, páter, zaýyt ǵı­maraty sekildi múlik túrinde qaıt­qan aktıvterdi ókiletti organ ókil­deri baǵalap, qabyldaıdy. Zańda baǵalaýdy táýelsiz sarapshylar atqarady dep kórsetilgen. Eger jarty jyldyń ishinde sol qaıtarylǵan nysan aıtylǵan baǵaǵa satylmasa, ol úshin táýelsiz sarapshylar men ókiletti organnyń jaýapkershiligi qandaı bolmaq?

Bul nysandy tapsyrǵannan keıin odan arǵy jaýapkershilik memlekettiń moınynda. Ony ustap turýdyń ózine qansha shyǵyn ketedi. Sondyqtan bul máseleni de zańda qarastyrý kerek.

– Álemde osy tájirıbeni qolǵa alǵan biz sekildi basqa memleketter bar ma? Ony zerttep kórdińizder me?

– Eń aldymen, shetelge zańsyz qarjy shyǵarý máselesi, ásirese jekeshelendirý júrgizilgen, olıgopolııalar qalyptasqan jáne bılik pen bıznes birigip ketken ótpeli ekonomıkasy bar elder úshin ózekti ekenin atap ótý kerek. Joǵaryda aıtylǵandaı, komıssııa qurylmas buryn aýqymdy jumystar júr­gizildi. Osy maqsatta Bas prokýratýra janynan halyqaralyq komıs­sııa qurylyp, ol sheteldiń táji­rı­besin zerttedi. Ol strategııany ázir­leýde jáne normatıvtik-quqyq­tyq aktilerde kórinis tapty. Sonymen birge zańnamalyq aktilerdi daıyndaýǵa halyqaralyq sarapshylar tartyldy.

BUU-nyń 2003 jylǵy Sybaılas jemqorlyqqa qarsy konvensııasynda bul máselege asa nazar aýdarylǵan. Onyń sybaılas jemqorlyqtan túsken kiristerdi qaıtarýǵa qatysty erejeleri halyqaralyq quqyqqa mańyzdy serpilis ákeldi.

Konvensııa basqa elderde ornalas­qan qylmystyq kiristerdi qaıtarý­dy tikeleı qarastyrǵan alǵash­qy halyqaralyq qural boldy, onda tárkilengen aktıvterdi repatrıasııa­laý tetikteri men sharttary egjeı-tegjeı sıpattalǵan. Sonymen birge kon­vensııada qylmystyq úkimsiz mú­likti tárkileýdiń (NCBC) mańyz­dylyǵy atap ótilgen. Bul qylmys­ker qaıtys bolǵan, qashyp ketken nemese joq bolǵan jaǵdaıda da aktıv­terdi qaıtarýǵa múmkindik beredi.

Ashyq derekkózderdegi aqparatqa sáıkes keıbir elder Konvensııa qabyldanǵanǵa deıin NCBC júıesin engizgen. Mysaly, Antıgýa men Barbýda 1996 jyly aqshany jylystatýdy boldyrmaý týraly zań qabyldady. AQSh 2000 jyly azamat­tyq aktıvterdi tárkileýdi reformalaý týraly, Aýstralııa, Kolýmbııa jáne Ulybrıtanııa NCBC týraly zań qabyldady. Aktıvterdi tárkileý júıeleri Bolgarııa, Kanada, Fıdjı, Italııa, Malaızııa, Nıderland, Jańa Zelandııa, Nıgerııa, Perý, Fılıppın, Ońtústik Afrıka respýblıkasynda da bar.

Jemqor sheneýnikter men «aq jaǵaly» qylmyskerler urlaǵan ulttyq baılyqtyń edáýir bóligi kúrdeli zańdy tetikter arqyly shetelge shyǵarylyp jatyr. Bul tetikter Ulybrıtanııada, Shveısarııada jáne AQSh-ta shoǵyrlanǵan halyqaralyq qarjy ınfraqurylymyn paıdalanady. Osy elderge jahandyq qar­jy ortalyqtaryn basqara otyryp, urlanǵan aktıvterdi tárkileý jáne kelgen eline qaıtarý boıynsha proaktıvti sharalar qabyldaýda erekshe jaýapkershilik júkteledi.

Osyny eskere otyryp, 2017 jyly AQSh pen Ulybrıtanııa uıym­dastyrǵan alǵashqy Ǵalamdyq aktıv­terdi qaıtarý forýmynda (GFAR) aktıvterdi ádil jáne ashyq túrde qaıtarýǵa baǵyttalǵan qaǵıdalar ázirlendi. Shveısarııa úkimeti men Dúnıejúzilik bank osy qaǵıdalardy ilgeriletýde jetekshi ról atqardy. Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdiń qaıda qaıtarylyp jatqandyǵy – negizgi máseleniń biri. Olar memleket qazynasyna qaıtarý emes, múlikti qaıta bólý sekildi kórinbes úshin bul úderister ashyq ótkizilip, tolyq aqparat berilýi kerek.

– Al elimizdiń osy sala­daǵy tájirıbesine basqa memleketter tarapynan qandaı baǵa berilip jatyr?

– Zań qabyldanǵanǵa deıin Transparency International, Global Witness, Dúnıejúzilik bank, BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy (UNODC) sııaqty birqatar halyqaralyq uıym men sarapshylar tarapynan elimizdiń aktıvterdi qaıtarý úderisin jaqsartýǵa qatysty keıbir usynystar bolǵanyn bilemiz, olardyń zań qabyldaný barysynda saraptalǵany jáne eskerilgeni sózsiz.

Zań kúshine engennen keıin ýákiletti organ aktıvterdi qaıtarý salasynda halyqaralyq yntymaq­tastyq boıynsha úlken jumys júrgizip jatqany týraly aqparat bar. Atap aıtqanda, onyń ókilderi EQYU, Eýropa keńesi, BUU Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy, Nıderland, Belgııa, Shveısarııa, AQSh, Sıngapýr, Malaızııa, Aýstrııa, Fınlıandııa jáne basqa da birqatar eldiń memlekettik organdarymen tyǵyz yntymaqtastyq ornatty.

Elimizdiń Bamin aktıvterin basqarý jónindegi Balqan vedomstvoaralyq jelisiniń baqylaýshysy mártebesine ıe bolǵany týraly da aıtylyp júr. Osy saladaǵy ozyq tájirıbelerdi zerdeleý zańsyz aktıvterdi qaıtarý tásilderi men tetikterin jetildirýge yqpal etetini sózsiz.

– Máseleniń saldarymen emes, sebebimen kúresken durys. Qolyn­da bıligi men baılyǵy barlar halyq qazynasyn zańsyz jolmen tonamaýy úshin ne isteý kerek?

– Eń aldymen, quqyq qorǵaý organdary men sot júıesinde sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúres júrgizilip, paraqorlardan tazartylýy qajet. Bul – osy maqsattaǵy eń mańyzdy shara. Odan keıin memlekettiń bıznes sýbektilerine beretin barlyq jeńildik pen artyq­shylyǵyn tolyq tekserý qajet.

«Samuraq-Qazyna» qorynyń ýáki­lettikterin durys anyqtaý ma­ńyz­dy. Atalǵan qor men basqa da ult­tyq kompanııalardyń eshqaısysy memlekettik organdar aınalysatyn quzyrettermen qosymsha aınalys­paýy kerek. Osy sekildi máselelerdi sheshý úshin kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qyzmetin retteıtin «Memlekettik korporasııalar týraly» zań qabyldanýy qajet dep sanaımyn.

Sonymen qatar memlekettik aktıv­terdi paıdalanýdaǵy ashyqtyqty qamtamasyz etý kerek. Mysaly, áıgili QTJ-ny alaıyq. Biz ózimizdi sıfrlyq memleketpiz, kóp elden aldamyz dep maqtanamyz. Al júk vagondaryn bólý, jolǵa ruqsat berýge kelgende áli kúnge ol jumysty adam atqarady. Bul jemqorlyqqa múmkindik týǵyzady.

О́zimizge qaraǵanda sonshama qazba baılyǵy joq Grýzııa men О́zbekstannyń temirjolymen jolaýshy tasymaldaýy bizden sapaly ekenin kórgende, bul salanyń turalap qalǵanyna kóz jetkizesiń. QTJ-da munaı salasy sekildi tıimsiz basqarýdyń úlgisi. Esesine sol salanyń arqasynda qanshama adam zańsyz mıllıarder boldy.

Osydan kelip shyǵatyn taǵy bir má­sele – ortaq ıgilikterdi bólý kezin­de blokcheın-tehnologııany paı­da­laný qajet. El ıgiligin bólýde, son­daı-aq salyq, keden jeńildikterin berý­de de blokcheın-tehnologııa bolý kerek.

Zańsyz ıemdenilgen aktıvterdi qaıtarýdy, sybaılas jemqorlyqpen, memleket múlkin jymqyrýmen bitispes kúresti Prezıdenttiń ózi bastap berdi. Zań qabyldandy. Endi osy baǵyttaǵy jumystar tolastamaýy kerek. Bul – eń aldymen Úkimet pen Bas prokýratýranyń, onyń tıisti komıtetiniń jaýapkershiligindegi is.

Bul jerde aıta keter mańyzdy másele – biz ınvestısııalyq ahýalǵa da zııan keltirmeýimiz kerek. Ol buzylsa el ekonomıkasy damymaı qalady. Sondyqtan memleket álimjettik jasap tartyp almaı, zań aıasynda olardyń quqyqtaryn saqtaı otyryp, aqparatty ashatyn jerde ǵana ashyp, bir jaǵynan ádilettilikti qalpyna keltirý, ekinshi jaǵynan urlap-jyrǵaǵan qarajatty óz ekonomıkamyzǵa salýǵa áreket etedi. Ádiletti Qazaqstandy qalyp­tas­ty­rýda osyndaı qadamdar mańyzdy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»