Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jumysshy – jalshy emes
Eńbek daýlary ujymdyq jáne jeke eńbek daýlary bolyp ekige bólinedi. Janjaldardyń deni ákimshilik jumystaǵy kemshilikterden, basshylyqtyń jumysshyǵa júkteme artýynan, jumys berýshiniń zańnamalardy elemeýinen, jumysshynyń eńbek jáne áleýmettik kepildikterin tómendetýden, jalaqynyń azdyǵynan, eńbekaqyny ýaqtyly tólemeýden, eńbek qaýipsizdiginiń saqtalmaýynan, jumysta tıisti eńbek jaǵdaıynyń jasalmaýynan, sol sekildi kelisimshartta kórsetilgen mindetterdiń saqtalmaýynan, taǵysyn-taǵy eńbek qatynastaryndaǵy túrli qaıshylyqtan týyndaıdy. Eń qıyny, oqystan óndiriste jaraqat alyp, emshara qunyn, ótemaqysyn basshylyqtan óndire almaı, amalsyz el-jurttan arasha suraıtyndar bar. Mundaıda jumysshy eńbek jaǵdaıynda daýly máselelerdi sheship, jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn Memlekettik eńbek ınspeksııasy týraly bilmeıdi nemese olardan da qaıyr bolmaǵan degen eki nusqanyń bireýine tap kelemiz. Sosyn elde óndiristik jaraqat alý deregin jasyrý arqyly da jumysshynyń eńbek quqyǵyn buzatyn jumys berýshiler bar. Saldarynan jumysshy ózine tıesili ótemaqydan, basqa da tólemderden qaǵylady.
Budan Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi de habardar bolsa kerek-ti. Zań talaptary boıynsha óndiriste aýyr jaraqat alǵan jumysshylarǵa 3 túrli kómek kórsetiledi eken. Ol úshin arnaıy komıssııa jaraqattyń túrin anyqtap, qyzmettik tekserý jumystaryna kirisedi. Tekserýden keıin ǵana ótemaqynyń naqty somasy belgilenedi. Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý komıtetiniń basqarma basshysy Sársen Dúısenovtiń aıtýynsha, óndiriste jaraqat alǵan jumysshylarǵa memleketten járdemaqy qarastyrylǵan. Mınıstrlikke qaraıtyn áleýmettik saqtandyrý qorynan tólem túsedi. Jumys berýshi de ótemaqy tóleıdi. Tólemniń kólemi múgedektik tobyna qaraı belgilenedi.
Jumysshy – jalshy emes. Ár jumysshy zań sheńberinde ózin-ózi qorǵaýǵa quqyly. Bul týraly Konstıtýsııanyń 13-babynda anyq jazylǵan. Árıne, jumysshy quqyn sot arqyly da qorǵaı alady. Jumysshy jumys berýshimen kelissóz arqyly daýdy sheshe alady. Eńbek quqyǵyn prokýratýra men memlekettik ınspeksııaǵa júginip qorǵaýǵa bolady. Ári bıyl eńbek ınspektorlary jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý úshin memlekettik baqylaýdy kúsheıtti. Esesine, jumys berýshilerdiń quqyq buzýshylyǵy burynǵydan jıirek anyqtalatyn bolǵan. Mysaly, búginge deıin eńbek zańnamasyn buzǵan 3 myńǵa jýyq jumys berýshige ákimshilik aıyppul salynǵan. Aıyppuldyń jalpy somasy 322 mln teńge shamasynda. Eńbek quqyǵyn buzǵandardyń ishinde eńbek shartyn jasamaý, zańsyz jumystan shyǵarý, jalaqyny ýaqtyly tólemeýden týyndaǵan faktiler jıi kezdesedi desedi. Memlekettik eńbek ınspektorlary jyl basynan beri 259 kásiporynda 15 myńǵa jýyq jumysshynyń aldynda 3,3 mlrd teńge somasynda jalaqy boıynsha bereshegi baryn anyqtaǵan. Qabyldanǵan is-sharalardyń nátıjesinde 13,2 myńnan asa jumysshynyń quqy qorǵalyp, olardyń 2,6 mlrd teńge bereshegi tólengen.
Sıfrlyq kartanyń septigi
Bıyl Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi eńbek quqyn buzǵan jumys berýshilerdi jedel anyqtaý maqsatynda kásiporyndardyń profılaktıkalyq baqylaý tizimin qalyptastyrý úderisin avtomattandyrýǵa kóńil bólgen. Bul eńbek zańnamasyn buzatyn jumys berýshilerdi avtomattandyrylǵan aqparattyq júıeler arqyly anyqtaýǵa múmkindik beretin kórinedi. Sáıkesinshe, eńbek zańnamasyn buzbaıtyn, isine adal jumys berýshilerdi mazalap, olardyń jumysyn qaıta tekserýge bálendeı sebep bolmaıdy. Osy rette Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý birinshi vıse-mınıstri Aqmádı Sarbasov ózi tolyqtyryp aıtyp bergen edi.
«Eńbek táýekelderiniń aldyn alý úshin kásiporyndardyń sıfrlyq kartasy ázirlendi. Bıyl osy karta sheńberinde eńbek táýekelderi kartasyna ádisnamalyq tásilder engizildi. Ol – memlekettik organdar aqparattyq júıeleriniń deregi boıynsha kásiporyndardaǵy qarjylyq, eńbek jáne áleýmettik táýekelder jónindegi ahýaldy taldaýǵa, sondaı-aq árbir kásiporynnyń jıyntyq táýekel dárejesin aıqyndaýǵa múmkindik beredi. Bul degenińiz – jumysshylarǵa orynsyz, artyq jumys beretinderge qatysty barlyq táýekeldi jedel taldaýǵa jol ashylady degen sóz. Búginde osy júıege 13 myńnan asa iri jáne orta kásiporyn qosylǵan. Osy modeldi engizgen soń táýekel deńgeıi joǵary, orta jáne tómen kásiporyndar aıqyndaldy. Sáýir aıynda karta iske qosylǵannan keıin daýly máselege táýekeli joǵary kásiporyndardyń sany 14%-ǵa tómendedi. Qazir táýekeli joǵary 363 kásiporyn anyqtalyp otyr. Bul kásiporyndarda jergilikti atqarýshy organdarmen birge problemalyq máselelerdi sheshý jumysy bastalyp ta ketti», deıdi birinshi vıse-mınıstr A.Sarbasov.
Vıse-mınıstr jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaý máselesinde jumys berýshi men jumysshy arasyndaǵy ujymdyq-sharttyq qatynastarǵa kóp kóńil bólinetinin habarlady. О́ıtkeni ujymdyq-sharttyq qatynastar jumysshylardyń áleýmettik jáne eńbek quqyqtaryna kepildik beredi. Qazir respýblıkanyń iri jáne orta kásiporyndarynda ujymdyq sharttardyń úlesi 97%-ǵa jetken. Taǵy bir mańyzdy habarǵa toqtalsaq, memlekettik eńbek ınspeksııasynyń fýnksııasy budan bylaı Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine berildi. Sebebi eńbek zańnamasynyń saqtalýyna memlekettik baqylaýdy kúsheıtý jáne jumysshylardyń eńbek quqyqtaryn qorǵaý úshin memlekettik eńbek ınspeksııasyn jergilikti atqarýshy organdardan ortalyq memlekettik organǵa berý máselesi buǵan deıin de birneshe márte kóterilgen edi. Endi, mine, eńbek qatynastary boıynsha memlekettik baqylaý fýnksııalary jergilikti atqarýshy organdardan Eńbek mınıstrligine ótti. Bul jumysty sapaly iske asyrýǵa Memlekettik eńbek ınspeksııasy komıteti jáne onyń aýmaqtyq departamentteri qurylǵan. Ondaǵy qyzmetkerlerdiń jalpy sany 322 shtattyq birlikti quraıdy. Bul rette eńbek ınspektorlarynyń sany 45-ke artty.
Jumysshynyń da tártibi bar
Eńbek daýlarynyń ishinde jalaqy tólemeý, jalaqyny keshiktirý syndy faktiler jıi kezdesetinin aıttyq. Batys Qazaqstan oblysy eńbek ınspeksııasy boıynsha basqarmanyń basshysy Asylulan Dosjanovpen pikirleskende, osy aqparattyń dáldigine taǵy qanyqtyq. О́ńirde jyl basynan beri eńbek janjaldary tirkelmegenimen, jedel derekterdiń negizinde jumysshylardyń eńbek qatynastary boıynsha suraq týyndaǵan 7 kásiporynda monıtorıng júrgizilipti. Onyń ishinde «Kaspıı Injınırıng», «Aksaı Spes Montaj», «Tan Oil», «ÝralTransServıs», «Alyı parýs», «Akjolavto» kompanııalarynda jalaqyny keshiktirý faktisi anyqtalsa, «Urker Engineering Procurement and constraction» seriktestiginde áleýmettik aýdarymdardyń keshigip jatqany belgili bolǵan. Buǵan qosa kásiporyndarda eńbek qatynastaryna qatysty suraqtar boıynsha jedel tártipte túsindirý jumystary júrgizilip, týyndaǵan máseleler úshjaqty komıssııalardyń otyrystarynda qaralǵan. Qazir óńirdegi kásiporyndar shtattyq rejimde jumys isteıdi. Jyl basynan beri zań buzýshylyqtardy joıý maqsatynda 35 nusqama berilip, 42 jumys berýshige 7,680 mln teńge kóleminde aıyppul salynǵan. Memlekettik organdar men áleýmettik áriptesterdiń birlesken áreketimen bıyl 45 kásiporynda 692,3 mln teńge kóleminde jalaqy bereshegi ótelip, 6 471 jumysshynyń quqyǵy qorǵalǵan.
«Árbir azamat eńbek qatynastaryna qatysty týyndaǵan saýaldardy Eńbek ınspeksııasy arqyly retteýge bolatynyn bilýi kerek. Tabys tabamyn, otbasymdy asyraımyn dep júrip eńbek shartyn talap etpesten jumys berýshiniń ýádesine ılanyp, birden jumysqa kirisip ketetin aǵaıyndar bar. Sosyn eńbekaqysyn ala almaı bizge júginedi. Al jumys berýshi men jumysshy arasyndaǵy eńbek qatynastaryn retteıtin basty qujat – eńbek sharty. Eńbek sharty bolmasa, eńbek qatynastaryndaǵy buzýshylyqtardy dáleldeý biraz qıyndyq týdyrady. Mundaı jaǵdaıda jumysshy eńbekaqysyn ala almaı júrgenin sot arqyly dáleldeıdi. Ol úshin kýágerlerdi de tartýy múmkin. Dámhanada, kólik jýý oryndarynda, dúkende, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da birneshe salada eńbek etetinder eńbek shartyn jasaı bermeıdi. Mundaı úderister uzaqqa sozylady demeseńiz, eńbekaqysyn sot arqyly óndirip jatqan azamattar bar. Biz eńbek qatynastaryna baılanysty týyndaǵan kez kelgen jeke, ujymdyq máselelerde azamattarǵa quqyqtyq, zańdyq jaǵynan járdemdesemiz», deıdi A.Dosjanov.
Basqarma basshysynyń aıtýynsha, birli-ekili jaǵdaıda eńbek shartyn jasamaı jumys isteýdi jón kóretinder kezdesedi eken. Olardyń ishinde nesıe bereshegi, alıment, taǵysyn-taǵy jeke qaryzdarynan aınalyp ótýdi oılap, tuıyqqa tireletinder kezdesedi. Sondyqtan eńbek ınspektorlary kez kelgen máselege ekijaqty qaraýǵa tyrysady.
«Ujymnyń jumys berýshiniń aldynda da talap qoıý reti bar. Birden baıbalamǵa salyp, kóshege shyǵyp, daý kóterýge taǵy bolmaıdy. Munyń barlyǵy zańda qarastyrylǵan. Áýeli ujym jumys berýshige aryz jazady. Talaptaryn qoıady. Ony jumys berýshi qaraıdy, komıssııa qurylady. Keıde jumysshylar sol zańdylyqty saqtamaı, jumysty toqtatyp, zańsyz áreketterge baryp jatady. Biz osynyń barlyǵyn jumysshylarǵa túsindirýge tyrysamyz. Zań jumys berýshiniki durys dep jumysshynyń quqyn shektep jatqan joq qoı. Biz zaıyrly, quqyqtyq memlekette ómir súrip jatqan soń, jumysshylar da óziniń talabyn zań júzinde qoıa bilýge tıis. О́zimiz de júgingen árbir jumysshynyń eńbek qatynastaryndaǵy máselesin qarap, zańdyq tártibin túsindirip, barynsha járdemdesemiz, jolyn aıtamyz. Sheshimdi, árıne, azamattardyń ózi qabyldaıdy», deıdi A.Dosjanov.
Astana qalasynyń turǵyndary eńbek daýlaryna tap bolǵan jaǵdaıda Qalalyq orta sapasy jáne baqylaý basqarmasyna júgine alady. Turǵyndar shaǵymdy mekenjaı boıynsha jazbasha nemese «eOtinish» elektrondyq portaly arqyly jiberýge bolady. Sodan soń Eńbek kodeksine sáıkes eńbek ınspektorlary nysanǵa barady, mán-jaıdy naqtylaıdy. Osyndaı tártippen jyl basynan beri qalada 95 zańdy tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan. Elordada jıi tirkeletin eńbek daýlarynyń faktileri óńirdegiden ózgeshe. Mysaly, qalada statıstıka boıynsha tamaqtaný salasynda, kúzet fırmalarynda, qurylysta eńbek quqyqtary jıi buzylady eken.
Túıindeı kele, turǵyndarǵa qulaqqaǵys retinde aıtsaq, Eńbek kodeksiniń 23-babynyń 2-tarmaǵy 2-tarmaqshasyna sáıkes jumys berýshi jumysshyny qabyldaıtyn kezde Kodekste belgilengen tártippen eńbek shartyn jasaýǵa mindetti. Eger basshylyq jumysshyny eńbek shartyn jasamaı jumysqa nusqaıtyn bolsa, olar Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 86-babynyń 1-bóligi boıynsha jaýapkershilikten qutylmaıdy. Qysqasy, árbir jumysshy ózine qolaı kórgen jumysqa bel sheshe kirispes buryn, jumystyń zańdyq turǵyda durystyǵyna kóz jetkizip, basshydan eńbek shartyn talap etkeni abzal. Budan jumysshy da, jumys berýshi de utylmaıdy.
