Quqyq buzýshylyq máselesi qaraldy

Jıynda ınternet-alaıaqtyq­qa qarsy kúres jáne qarjy pıramıdalarynyń aldyn alý, qoǵamdyq quqyqtyq tártipti qamtamasyz etý jáne kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý sharalary qaraldy.

Ishki ister mınıstri Erjan Sadenov alaıaqtyqqa qarsy is-qımyl sheńberinde «Kıberpol» arnaıy toptarymen 2,5 myńnan asa qylmys ashylǵanyn, nátıjesinde 962 mln teńge kólemindegi shyǵyn ótel­genin baıandady. 914 qyl­mys­ker ustaldy. Jalǵan nómir­ler­den túsken 58 mln qońy­raý buǵattaldy. Elimizdiń 5 qala­syn­da 19 SIM-boks jáne 6 myń­nan asa tirkelmegen SIM-kar­talary anyqtaldy. «Antıfrod-ortalyq» jumysy aıasynda shetelge shyǵarý satysynda tur­ǵan 400 mln teńge buǵattaldy. Sharalardy kúsheıtý úshin nesıe berýden erikti túrde bas tartý, sondaı-aq jábirlenýshiniń qatysýynsyz resimdelgen nesıe­lerdi esepten shyǵarý boıynsha birqatar zańnamalyq túzetý pysyqtalýda.

QMA málimetteri boıynsha, bıyl 43 qarjy pıramıdasy anyqtalyp, messendjerlerdegi 266 chat jabylǵan. Osylaısha, 2 mln-ǵa jýyq azamattyń qar­jy­lyq shyǵynynyń aldyn aldy. «Kıberqadaǵalaý» júıesi 8 myń­nan astam alaıaqtyq sıpat­­taǵy saıtty buǵattady. Azamat­tar­ǵa kompanııalar men olar­dyń ınternet-resýrstarynda qarjylyq pıramıda belgi­lerin derbes tekserýge múmkin­dik beretin Telegram-bot iske qosyldy. Búgingi tańda 9 myńnan asa ótinish qaraldy.

Mádenıet jáne aqparat mı­nıstr­ligi arqyly ınternet-alaıaq­­tyq, onlaın-kazıno jáne qar­­jy pıramıdalaryn jarnamalaýdy anyqtaý turǵysynda aq­parattyq alańǵa monıtorıng júr­gizý barysynda jyl basynan beri zańsyz mazmundaǵy 12 myń materıal men siltemelerge qol jetkizýdi shektedi. Kıber­qaýip­­­sizdik mádenıetin damytý sha­­ra­­lary nátıjesinde halyq­tyń qaýip-qater týraly habardar bo­lý deńgeıi 80,4%-ǵa deıin ósti.

Premer-mınıstr Oljas Bektenov alaıaqtyq shemalar úzdiksiz damyp kele jatqanyn, barlyq qajetti derekti alýǵa múmkindik beretin zamanaýı hakerlik baǵdarlamalar qoldanylatynyn atap ótti. Osyǵan baılanysty birqatar baǵyt boıynsha jumysty kúsheı­tý tapsyryldy. Máselen, osy san­attaǵy qylmystyq ister­di tir­keýdiń uzaqqa sozylýy máse­lesin sheshý úshin qarjy pı­ra­mıdalary belgilerin anyq­taýdyń naqty tetigin ázir­leý jáne bekitý tapsyryldy.

«Memleket basshysy ınter­net-qylmystardy erte anyqtaý men jolyn kesý máselesine basa nazar aýdara otyryp, olar­ǵa qarsy is-qımyl sharalaryn kúsheıtýdi birneshe ret tap­syrdy. Onlaın-kredıt­ter­di resimdeýge, banktik jınaq­tardy urlaýǵa baılanysty áreketterdiń kópshiligi shetelden otyryp jasalady. Urlanǵan aqsha «droperler» deıtinderdiń kómegimen qolma-qol aqshaǵa aınalady. Olar – negizinen jumyssyz azamattar, kóbinese «jeńil» aqshaǵa qunyqqan jas­tar. Qazir zańnamada «droperlerge» qatysty eshqandaı jaýapkershilik qaralmaǵan. Onyń ústine aqparattyq baza­daǵy málimetterdi jelige nemese alaıaqtarǵa berý boıynsha da jaýapkershilik joq. Son­dyq­tan múddeli memle­ket­tik or­gandar bank shottaryn, kar­talardy, jeke kýálik­tegi derek­terdi, telefon nómir­leriniń bazalaryn bóten adam­darǵa qasaqana bergeni úshin jaýap­kershilikti engizý máse­lesin pysyqtaýy qajet», dep atap ótti O.Bektenov.

Sonymen qatar alaıaqtarǵa qaryz berýge jol bermeý maq­satyn­da onlaın-kredıt­terdi resim­­deý kezinde aqparat­tyq qaýip­­sizdik júıesin kúsheıtý jónin­­de sharalar qabyldaý qajet. Mun­da onlaın-kredıtti resimdeý kezi­nde jeke basyn sáıkestendirý rásim­derin qaıta qaraý tapsyryl­dy. Sondaı-aq QNR-da onlaın-ne­sıe­lerdi alaıaqtyq shabýyldar­dan saqtandyrý máselesin qarastyrady.

Vedomstvoaralyq komıssııa qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etý, onyń ishinde vandalızm men buzaqylyqqa qarsy is-qı­myl máselelerin qarady. Jyl basynan beri elimiz boıynsha qylmystyq quqyq buzý­shy­lyqtar sany 4%-ǵa, tonaý 14%-ǵa, bótenniń múlkin urlaý 18,5%-ǵa tómendegen. Búgingi tańda osyndaı 13,7 myńǵa jýyq qylmys ashyldy. «Múldem tózbeý» qaǵıdatyna sáıkes 9,4 mln-ǵa jýyq ákimshilik quqyq buzýshylyqtyń joly kesil­di, bul byltyrǵy kórset­kish­terden 45%-ǵa joǵary. «Taza Qazaqstan» aksııasy aıasynda 856 stıhııalyq qoqys orny anyqtaldy. Beınekameralar kómegimen 6,5 myń qylmys pen 435 myń ákimshilik quqyq buzý­shylyq anyqtaldy. Jalpy, soń­ǵy 3 jylda qabyldanǵan shara­lar nátıjesinde qylmys­tyq qu­qyq buzýshylyqtar sany 2 ese azaıdy.

Sonymen qatar kóshelerde ja­salǵan qylmystyń kóbeıýi baı­qalady. Úkimet basshysy bir­qatar óńirdiń ákimderin tyń­dap, qaýipsizdikti qamtama­syz etý sharalaryn kúsheıtýdi tapsyrdy.

«Tájirıbe kórsetkendeı, qaýipsiz­dik kameralary bar jer­lerde quqyq buzýshylyq­tar az. Olar qoǵamdy tártipke úıretedi. Jol qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý salasynda jańa tehnologııa­lardy qol­daný jaqsy nátıje kórse­tip otyr. Endi bul jumysty qoǵamdyq tártip salasynda da damytý qajet. Beı­ne­baqylaý kameralary­nyń jelisin keńeıtip qana qoı­maı, olardyń sapasyn kúsheıte otyryp, jeke basyn sáıkesten­dirý múmkindigimen sıfrlyq ıntel­lek­týaldyq júıelerge kóshý­di jú­zege asyrý qajet. Osyǵan baı­lanysty, óńir ákimdikteri qoǵam­dyq oryndarda, turǵyn úıler­diń aýlalarynda jáne azamat­tar jappaı jınalatyn orynd­arynda beınebaqy­laý ka­me­ra­larynyń sanyn kóbeı­­tý boıynsha jumysty uıymdas­tyrsyn», dedi O.Bektenov.

Úkimet basshysy otyrysqa qatysýshylardyń nazaryn Qyzylsýat aýylyna jaqyn mań­da Astana qalasynyń aı­nal­ma jolynda bolǵan jaǵdaıǵa aýdardy. Buryn ha­bar­lanǵandaı, aýyr júk kóligi­niń júrgizýshileri paıda tabý úshin avtokólikterdi avtomatty túrde ólsheý júıesin buzýǵa tyrysqan. Bul shara óz kezeginde joldardyń saq­talýyn qamtamasyz etýge jáne olardyń buzylýyn boldyr­maý­ǵa baǵyttalǵan. Kólik baqy­laýynan ótýden bas tartý jáne jaýapkershilikten jaltarý faktilerin eskere otyryp, Kólik mınıstrligine Ishki ister, Mádenıet jáne aqparat mı­nıstrlikterimen birlesip tıisti túsindirý jumystaryn kúsheıtý jáne aýyr salmaqty kólik quraldarynyń júrýine sapaly baqylaýdy qamtamasyz etý júkteldi. Sondaı-aq abat­tandyrýǵa zııan keltirý, ruqsat etilmegen jerlerge qoqys tas­taý sııaqty basqa da máseleler bo­ıynsha jumysty kúsheıtý tapsyryldy.

«Jekelegen óńirlerde qal­dyq­tardy shyǵarý jáne saq­taý úshin ınfraqurylym men jaǵ­daılar jasaýǵa jetki­likti kóńil bólinbeıdi. Bıyl Aqmola oblysynyń Qoıandy kenti­niń mańynda jeke kásip­oryn­dardyń turmystyq qal­dyq­tardy tógip, zańsyz polı­gon­­dar­dy salý faktileri tirkel­di. Biz qalaly jerlerde ýaq­tyly shyǵarylmaǵan qoqys­tardyń avtomobıl jol­darynyń bo­ıynda jınalyp ja­tatynyn jıi kóremiz. Mun­daı kórinis ásirese jeke turǵyn úıler ornalasqan aýdandarynda baıqalady. Buǵan jol beril­meıdi», dep atap ótken Premer-mınıstr Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstr­­ligine qaldyqtardy bas­qarý jáne qoqys shyǵaratyn uıym­dardyń qyzmetin baqylaý tetikterin kúsheıtý jóninde birqatar tapsyrma berdi.

Máseleni qaraý qorytyn­dysy boıynsha Úkimet basshysy qaýipsizdikti qam­ta­­masyz etý úshin eń usaq quqyq buzýshylyqtarǵa da ádis­temelik reaksııalar qajet ekenin atap ótti. Kóshelerdegi, qoǵam­dyq oryndardaǵy jalpy tártip sheshýshi ról atqara­dy jáne qylmys pen quqyq buzý­shylyqtyń jalpy deń­geıine áser etedi. Buzý­shy­lyq­tardyń barlyq túrine tóz­beý­shilik tanytýdy kózdeıtin «synǵan terezeler» teo­rııasyna sáıkes, tipti bolmashy quqyq buzýshylyqtarǵa jol berý qylmystyń, sonyń ishin­de aýyr qylmystardyń kóbeıýi­ne ákeledi. Premer-mı­nıstr buzaqy­lyqqa qarsy is-qı­myl­da ortalyq ról jergi­likti atqarý­shy organdarǵa berilip otyr­ǵanyn atap ótip, óńir­lerdegi jumysty kúsheıtýdi tapsyrdy.

Sonymen qatar, kún tár­tibin­de kámeletke tolmaǵan­dar ara­syndaǵy quqyq buzýshy­lyqtyń aldyn alý máselesi qaraldy.

Kámeletke tolmaǵandardyń quqyǵy men zańdy múddelerin qamtamasyz etý maqsatynda zorlyq-zombylyq úshin jaýap­kershilik zań júzinde qatań­datyldy. Atap aıtqanda, tatý­lasý alynyp tastaldy, káme­letke tolmaǵandardy zorla­ǵany úshin tek ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý qaras­tyrylǵan (buryn – 20 jyl bas bostandyǵynan aıyrý). Jy­nystyq zorlyq-zombylyq jáne sýısıdti nasıhattaý úshin qylmystyq jaýapkershilik en­gizildi. Kámeletke tolma­ǵandar arasyndaǵy quqyq buzý­shylyqtarǵa qarsy is-qımyl sheńberinde balalar arasynda qorqytýdyń jáne býllıngtiń aldyn alý jónindegi sharalar kúsheıtildi. Qorqytý, býllıng pen kıberbýllıngtiń qurbany bolǵan kámeletke tolmaǵandardy erte anyqtaý jáne olarǵa kómek kórsetý ádistemesi qabyldandy.

Bıylǵy oqý jylynda eli­mizdiń 110 mektebinde Zııat­ker­lik mekteptermen birlese otyryp, býllıngke qarsy Kiva qanatqaqty baǵdarlamalary, sondaı-aq 50 mektepte «DosbolLike» baǵdarlamasy iske qosyldy. Nátıjesi boıyn­sha baǵ­darlamalardy bas­qa mek­­tepterge engizý týraly sheshim qabyldanady. Bıyl bala tárbıesi boıynsha mindet­temelerdi oryndamaǵany úshin 70 qylmystyq is qozǵalǵan. Bala­lardyń túngi ýaqytta úı­den tys jerde bolǵany úshin 84 myńnan asa ata-ana jaýapqa tartyldy. Osyǵan baılanys­ty 6,5 myń mektepte ata-analarǵa pedagogıkalyq qoldaý kórsetý ortalyqtary ashyldy. Synyp jetekshileri róliniń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, muǵalimge synyp jetekshiligi úshin tólenetin qosymsha aqy mólsherin arttyrý múmkindigi pysyqtalyp jatyr. Sonymen qatar qurdastaryna teris áser etetin 1 700 zańsyz «kóshbasshy» anyqtalyp, baqylaýǵa alyndy. Jalpy, keıingi 5 jylda jasós­pirimder arasyndaǵy qylmys ótken jylmen salystyrǵanda 30%-ǵa, bıyl 5%-ǵa tómendedi.

Premer-mınıstr Oljas Bektenov kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy qylmys deńgeıin odan ári tómendetý boıynsha qosymsha sharalar keshenin ázirleýdi tapsyrdy. Qajetti qoldaýǵa muqtaj otbasylardy anyqtaý sharalaryn kúsheıtý úshin otbasynyń sıfrlyq kartasynyń fýnksıonaldyǵyn keńeıtý tapsyryldy. Sondaı-aq balalarǵa qatysty zorlyq-zom­bylyq jáne sýısıd kóri­nisterin anyqtaýdyń jańa tásilderin ázirleı otyryp, oqý oryndarynyń psıhologııalyq qyzmetiniń jumysyn kúsheıtý qajet. Qarjy mınıstrligine kámeletke tolmaǵandarǵa alkogol jáne temeki ónimderin satýǵa jol bermeý jónindegi jumysty jandandyrý tap­syryl­dy. Buǵan qosa bala­nyń psıhologııalyq jáne fızı­kalyq damýyna zııan keltiretin quqyqqa qarsy maz­munǵa qol jetkizýdi shekteýdi kózdeıtin qosymshany ázirleý máselesi pysyqtalady.

Otyrysty qorytyndylaı kele, O.Bektenov Memle­ket basshysy Joldaýda aza­mat­­tardyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etýdi strategııa­lyq basymdyqpen aıqyndaǵa­nyn atap ótti. Úkimet otandas­tary­­myz­dyń jaıly ári qaýip­siz ómirin qamtamasyz etý úshin jumysty kúsheıtý maqsatyn­da barlyq sharany qabyl­daıdy. Ishki ister mı­nıstr­ligine kúsh-jigerdi shoǵyr­landyrý boıynsha jańa tásil­der­di iske asyrý jáne quqyq buzý­shy­lyqtardyń aldyn alýdyń jańa ári tıimdi júıesin qurý tapsyryldy.