Otandyq farmasevtıkadaǵy irgeli bastama

Bıofaktan bastalǵan bıznes

Mereı mamandyǵy bıolog bolǵan­dyqtan, áý basta bolashaǵyn ǵylymmen baılanystyrdy. QazMý-dyń bıologııa fakýltetiniń magıstratýrasynda bilim alǵan. Dári-dármek naryǵyna qyzy­ǵatyn bolǵan soń osy taqyrypty zertteý nysanasyna da aınaldyrdy. Arly-berli josylǵan ala dorba dáýiri retin­de tarıhta qashalyp qalǵan 90-jyldar kezeńi Mereıdi de bıznes álemine qaraı jeteledi. Ol áýelden qyzyqqan farmasevtıka naryǵyn baǵdar etti.

Keńes dáýirinde óndiris ataýlynyń kóbi aýyr ónerkásipke beıimdeldi de, dári-dármek sekildi naryqtyń bar ekeni de eskerilgen joq. Qazaq dalasyn­da emdik qasıeti bar shóptiń barlyq túri ósse de, jyl saıyn mıllıard­taǵan dollar dári-dármek ımportyna jumsalady. Elimiz tek qaterli isikti emdeıtin bir ǵana tabletkany 32 mln dollarǵa satyp alady eken. Jalǵyz onkologııalyq dári-dármektiń árbir ampýlasyn AQSh-tan 1 000 dollarǵa ımporttaımyz. Eger sol dárini ózimizde óndirsek, onyń árbir ampýlasy 150 myń teńgeden aınalady. Jıyntyǵynda 28 mln dollardy únemdeýge bolady eken.

Múddelester taýyp, múmkindigin keńeıtti

Jan-jaǵyna qarasa salany men­shiktep alǵan monopolııa jetip artylady. Olar sheteldik alpaýyt far­ma­sevtıkalyq kompanııalarmen keli­sim­shartqa otyryp, naryqqa qajetti dá­­ri­ni vagondap tasyp jatyr. Salany menshiktep alǵan mundaı kóleń­ke­degi qojaıyndarmen básekege túse almasy anyq edi. Aınalymda mıllıardtaǵan dollar qarjysy bar alpaýyttar jas kásipkerdi alǵashqy jyldary sapamen bolmasa da, baǵamen tunshyqtyryp tas­taıtyn. Mundaı naryqtyń esigin ashpaq túgili, terezesinen syǵalap qaraýǵa da múmkindik az. Solaı eken dep eki qoldy bos qoıýdyń taǵy qısyny joq.

Jas kásipker josparyn óz­gertip, halyqaralyq quqyqtyq normalarmen qorǵalǵan birlesken kásiporyn qurý qajet dep tapty. Qytaı men Gonkongtan ınvestorlar alyp kelip, elimizdi túgel aralatyp kórsetti. Buryn jınastyryp, basyn qurap úlgergen qolda baryn ózi bastaǵan jobaǵa ınvestısııa retinde quıdy. Qalǵanyn qytaılyq ınvestorlar qarjylandyratyn bolyp sheshildi. О́ndiriletin dárilerdiń tizimi jasalyp, kásiporynnyń naryqtyq quny anyqtaldy. Bizdiń jobalaý ınstıtýttarymyz bir zaýytty salýǵa 5 jyl ýaqyt belgileıdi eken. Biraq mundaı talap ınvestorlardy shalqasynan túsiredi. Olar «quny 50 mln turatyn jobany 5 jyl kútesińder» degen bátýamen kelise almady. Aqyry halyqaralyq zańdarǵa súıenip júrip jobalaý ınstıtýtynyń da kelisimin aldy.

Sóıtip, 2014 jyly Almaty irgesindegi «Kelun-Kazpharm» zaýyty paıdalanýǵa berildi. О́ndiris qurylysyna jalpy somasy 7,5 mlrd teńgeden astam (shamamen 37 500 000 eýro) qarajat salyndy, aýdany 40 000 sharshy metr jer telimi satyp alyndy. Zaýyttyń óndiristik qýattylyǵynyń jalpy aýdany – 19 000 sharshy metr. Qurylys jobalary eýro­palyq GMP standarttaryna jáne el zań­namasyna sáıkes ázirlendi.

Pandemııa kezinde paıdasy tıdi

Birinshi jeli – polıpropılendi (PP) oraý bótelkelerindegi ın­fýzııalyq eritindilerdi ón­dirý­­ge arnalsa, ekinshi jeli – shy­ny, polıpropılen (PR) ampýlalardaǵy ıneksııalyq eritin­dilerdi shyǵarý, sonymen qatar lıofıldengen untaqty joǵary tehno­­lo­gııalyq óndirýge baǵyttaldy. Qazir úshinshi jáne tórtinshi jelilerdi iske qosýǵa daıyndyq jumysy júrip jatyr. Bul jeliler iske qosylsa tek suıyq­tyq­tardy emes, preparat ónimderin de shy­ǵarýǵa múmkindik týady.

«Bir jyldyń ishinde farma­sev­tıkalyq ónim óndiretin álemdik deńgeıdegi iri óndiris stanoktary elge jetkizilip, jumys qyzý bastalyp ketti. 500 adam jumysqa ornalasty. Qazir zaýyt 20 shaqty túrli dári óndiredi. Onyń 70%-y TMD elderine eksporttalady. Basym bóligi Reseıdiń úlesinde, ózgesi Qyr­ǵyzstan, Tájikstan, Aýǵanstanǵa jiberi­ledi», deıdi Mereı Slamuly.

Mereı bizben áńgimesinde zaýyt qurylysy der kezinde bastal­ǵanyn aıtty.

«Koronavırýs pandemııasy bastalǵan 2020 jyly far­ma­sev­tıkalyq zaýyt dári-dármekke eń qajetti dári suıyq­ty­ǵyn da­­­ıyndaıtyn. Bul suıyq­tyq «medısınanyń nany» retinde qarastyrylady. Pan­demııa ke­zinde osy suıyq­tyqqa degen suranys úsh ese ósti. Bir jyl boıy 400 jumysshy kúndiz-túni jumys istedi. Buǵan deıin bir jylda 45 mln shólmek suıyqtyq óndirse, odan keıin óndiris qýatyn 110 mln flakon suıyqtyqqa jet­kizdik. Eń bas­tysy – suıyqtyqqa suranys úsh ese artyp turǵanda baǵany ózger­týge jol bergen joqpyz. Qazaq eli­niń ǵana suranysyn qamtamasyz etip qoımaı, Reseı­diń ońtústigindegi oblys­tar men О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan memleketteriniń de qa­jet­tiligin ótep, alǵysyn aldyq», deıdi.

Úshinshi jáne tórtinshi jeli iske qosylsa zaýyt assortımenti taǵy onshaqty ónim túrimen tolyǵaıyn dep tur. Biraq dári-dármek ónimderiniń «nany» – dári shıkizaty Qytaı men Úndistannan jetkiziledi. Tipti suıyq dárilerdi quıatyn flakon shıkizaty propılen de shetelden ákelinedi. Medısınalyq flakondardyń ereksheligi – qaıta óńdelýge jatpaıdy. Sol sebepti, baǵasy qymbattaý. EO, AQSh, Batys el­deriniń birazy keıbir ónim túriniń shıkizatyn sol elderden satyp alady.

«Kúndelikti basylymdardan «bizdiń elde dárilik ósimdikterdiń barlyq túri ósedi, biraq ımportqa táýeldimiz» degen aqparatty kóp oqımyn. Naryqtyń osy segmentinde bizdiń úlesimiz az. Farmasevtıka ónerkásibi úshin hımııalyq shıkizatqa degen talap durys júrgizilgen tehnıkalyq parametrlerdiń nátıjesine qarap anyqtalady. Halyqaralyq medısına tájirıbesinde 1 dárini daıyndaýǵa kemi 20 jyl ketedi. Qytaı men Úndistan bul rette dári shıkizatynyń eksporttaýshylary retinde tanylǵan. Sondyqtan biz ýaqyt uttyrmaı dári shıkizatyn ózimizde óndirsek, naryqtaǵy baǵa kemi úsh ese arzandaıtyn edi», deıdi keıipkerimiz.

AQSh ımportyn almastyrdy

Kásip ıesi ekonomıkany qar­qyndy damytý úshin tek mem­leket qarjysyna súıený jet­kiliksiz ekenin de aıtady. Jeke ın­vestısııa tartý arqyly isker­lik belsendiliktiń ósimine qolaı­ly jaǵdaı jasaý qajettigin Mem­­­leket basshysy keshegi Jol­daýyn­da da qamtydy. Bul tusta Mereı tárizdi sheteldik ın­ves­tor­dy tartyp, birlesken óndi­ris or­nyn ashyp otyrǵan jer­gi­likti bız­nesmenderdiń eko­no­mı­ka­lyq belsendiligi sheshýshi ról atqarady.

Qazirgi ýaqyt – ishki naryq­tyń kúre tamyryna qan júgirtetin múmkindikter kózin ártarap­tan­dy­ratyn sát. Tek biz emes, álemdik ekonomıkanyń kóshbasshy el­de­rindegi kompanııalardyń birazy sheteldiktermen birikken kásip­oryn ashýǵa, múmkindik bolsa, álemdik brend kompanııalardyń enshiles ujym­da­ryn elge alyp kelýge tyrysady. Far­ma­sevtıka zaýytyn ashyp, 500 adamǵa ju­mys taýyp bergen keıipkerimizdiń endigi maqsaty – keıbir ónim túrine qajetti shıkizatty ózimiz­de daıyndaý jáne álemdik logıs­tıkalyq tizbekten enshi alý. Bul úshin óndiris, ǵylym jáne bıznes arasynda berik baılanys ornaýy kerek. Mereı Slamuly aıtyp ótkendeı, qazaq balalarynyń talanty talaı elde moıyndaldy. Endi Úkimet jastardy elge sha­qy­ryp, olardyń jańalyǵyn ǵy­ly­mı aınalymǵa qossa talaı túıin tarqatylar edi.

Qazirgi jetistigi – buryn AQSh-tan ımporttap kelgen onko­logııalyq suıyqtyqtardy «Kelun-Kazpharm»-da óndirýge qol jetkizdi. Ishki naryqtaǵy baǵasy ımporttan úsh ese arzan. Eldegi onkologııalyq klınıkalar osy zaýyttyń ónimderine tapsyrys beredi. Damyǵan elderdiń eń bedeldi kompanııalarynda «Kelun-Kazpharm» daıyndaǵan dári suıyqtyqtary qoldanylyp júr.

ALMATY