Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Osynyń anyq-qanyǵyn bilý maqsatynda shilde aıynda «Veıpsiz jastyq shaq» áleýmettik jobasy biraz jumys atqaryp, tyıym salynǵannan keıin elde veıpter men bir rettik elektrondyq temekilerdiń satylý joldary men mundaı ónimderdiń jelide zańsyz satylýynyń negizgi tásilderin taný, túsiný, taldaý maqsatynda tanymal ınternet-platformalarda zertteýler júrgizgen edi. «Atalǵan shara arqyly veıpterdiń zańsyz onlaın-saýdasy túpkilikti tyıyldy ma?» degen suraqqa jaýap izdelip, eldegi veıpter jıi jarnamalanatyn ınternet-platformalardyń reıtıngi jasaldy.
«Qazaqstan balalar qory» QQ dırektory jáne Halyqaralyq balalar qorlary qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti Elvıra Vatlına zertteý kezeńi 2024 jyldyń shilde aıyn qamtyǵanyn aıta kelip, «Elimizde jastar arasynda quramynda nıkotındi zattardyń taralýyna qarsy kúres jónindegi is-sharalar belsendi túrde júzege asyrylyp jatyr. Bizdiń qor osy máseleni sheshý maqsatynda 2023 jyly «Veıpsiz jastyq shaq» áleýmettik jobasyn iske qosqan bolatyn. Sodan beri jobanyń qamtý geografııasyn úsh óńirden beske deıin keńeıttik, olar – Almaty, Astana, О́skemen, Shymkent, Qaraǵandy. Belsendiler men eriktiler mektepter men joǵary oqý oryndarynda kóptegen kezdesýler ótkizdi, aksııalar, reıdter men fleshmobtar uıymdastyrdy. Aldaǵy ýaqytta, josparymyzǵa saı, aýqymdy is-sharalarǵa kóshýdi kózdep otyrmyz», dedi.
Jalpy veıp (vape – býlaý) degenimiz – elektrondy temeki, tartqan kezde temeki tútinin emes, bý shyǵaratyn temekilik suıyqtyqtardy býlandyrýǵa arnalǵan qurylǵylar. Veıpterdiń temekige qaraǵanda zııany azdaý dep eseptelinse de, olardy úzbeı shegý nıkotınge degen táýeldilik pen basqa da jaǵymsyz saldarǵa, keleńsiz jaǵdaılarǵa dýshar etýi ábden yqtımal.
Medısınalyq málimetterge sáıkes, temekilik suıyqtyqtar, hosh ıistendirgishter júrek pen qan tamyrlarynyń jumysyn buzyp, tynys alý joldarynyń qabynýyn, al keıbir jaǵdaılarda onkologııalyq aýrýlardy týdyrýy múmkin. Qysqasy, joǵarydaǵydaı zertteýler barysynda elimizde veıpter «OLX» saıtynda, «Telegram» messendjerinde jáne «Instagram» áleýmettik jelisinde satylatyny málim bolyp otyr.
Bul reıtıngte birinshi oryn «OLX» platformasyna tıesili bolsa, «Similarweb» málimetteri boıynsha, sońǵy aıda ǵana oǵan bas suqqandardyń jalpy sany 9,4 mln-ǵa jetken. Zertteý kezeńinde veıptiń satylýy týraly 14 belsendi habarlandyrý tabyldy. «Veıpsiz jastyq shaq» áleýmettik jobasynyń zertteýi anyqtaǵandaı, «OLX»-te veıpter 2020 jyldan beri satylady.
Atalǵan qurylǵylardyń satylýy týraly habarlandyrýlardy ornalastyrǵan akkaýntardyń basym bóligi 2024 jyldyń maýsym-shilde aılarynda tirkelgen. Bul rette árbir akkaýnt ortasha alǵanda eseppen eki habarlandyrýdan shyǵarady. Kóptegen jarnamada veıpterdiń naqty sýretteri bar, negizinen feık akkaýnttar paıdalanylady. Rasyn aıtý kerek, platforma tarapynan veıpterdiń zańsyz satylýy týraly habarlandyrýlarǵa qarsy kúresý sharalary júrgiziledi, mundaı habarlandyrýlar ádette bir táýlik ishinde joǵalyp ketedi. Biraq sodan keıin olar qaıtadan «OLX» alańshasynda, onyń ústine «Sán», «Hobbı, demalys, sport», tipti «Balalar aıaqkıimi» sııaqty bólimderde qaıta shyǵady.
Al «Telegram»-ǵa kelsek, búkil zertteý kezeńinde veıpterdi «Telegram»-da satatyn belsendiligi joǵary 8 habarlandyrý anyqtaldy. Bul messendjerdi aıyna shamamen 12,5 mln otandasymyz qoldanady eken. Atalǵan platformanyń veıpterdi satý týraly habarlandyrýlardy ornalastyrý jaǵynan qamtý aıasy eń aýqymdy.
Bul jerde zańsyz saýda jasaý óte yńǵaıly, óıtkeni satýshylar óz bıznesi úshin arna nemese topty jyldam quryp, veıpter, baǵalar men aksııalar týraly aqparatty jarııalaı alady. Sonymen qatar «Telegram» qupııalylyqty qamtamasyz etedi, sonyń arqasynda satýshylar klıenttermen shıfrlengen habarlamalar arqyly habarlasa alady, bul da tyıym salynǵan sanatqa jatatyn taýarlardy satý kezinde olarǵa yńǵaılylyq týǵyzady. Sondaı-aq messendjer tapsyrystardy avtomatty túrde óńdeý, habarlamalar jiberý jáne jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýap berý úshin bottardy paıdalanýǵa múmkindik beredi. Bul satýshylardyń jumysyn jeńildetedi jáne zańsyz bıznestiń tıimdiligin arttyra túsedi.
«Instagram» áleýmettik jelisiniń 12,1 mıllıonnan astam qoldanýshysy bar. Zertteý kezeńinde munda veıptiń satylýy týraly barlyǵy belsendi úsh habarlandyrý anyqtaldy. Barlyq jarnamanyń ishinde tek bir dúken ǵana «Instagram»-da tapsyrystardy qabyldaıdy jáne óńdeıdi, qalǵandarynda «Telegram»-ǵa siltemeleri bar. Degenmen, «Instagram» jarnamalyq jaǵynan tartymdy, óıtkeni ol jarnamany naqty bir aýdıtorııaǵa rettep berýge múmkindik beredi.
Zertteý barysynda anyqtalǵandaı, satýshylar veıp jarnamasyn 18-30 jas aralyǵyndaǵy erler aýdıtorııasyna baǵyttaıdy. Ornalasý konteksinde naqty óńirler emes, búkil el aýmaǵy kórsetiledi. «Instagram» veıpter zańsyz satylatyn ınternet-platformalar reıtıngisiniń sońynda tur.
Bir qyzyǵy, zertteý temeki shegetin qurylǵylardy jetkizip berýdiń qyzyqty faktilerin de anyqtaǵan. Máselen, veıp satýshylary jetkizý qyzmetterin paıdalanýdy jón kóredi delik, ıakı tutynýshylarǵa tyıym salynǵan taýardy jetkizý úshin óz kýrerlerin jaldaıdy.
Zertteý avtory ári Astana qalasyndaǵy «Veıpsiz jastyq shaq» jobasynyń úılestirýshisi Artýr Alhastov: «Zertteýlerimizdiń nátıjeleri quqyq qorǵaý organdaryna veıpterdiń zańsyz satýshylary men osy ýly qurylǵyny óskeleń urpaqtyń arasynda taralýyna qarsy júrgizilip otyrǵan kúreske septesetinine úmittenemiz», deıdi.
«Veıpsiz jastyq shaq» áleýmettik jobasy tútinsiz qurylǵylardyń jolyn kesýge talpynyp, veıp sııaqty zııandy zattar keleshegimizdiń julynqurtyna aınalyp ketpeý úshin naqty áreketter jasap júrgendikten Ishki ister, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń qoldaýy men sarapshy dárigerlerdiń maquldaýyna ıe bolyp otyr.
ALMATY
