Ortaq Túrki álipbıi: Deklarasııaǵa qol qoıyldy

Mańyzdy jıynǵa túbi bir baýyrlas elderden Túrki memleketteri uıymy tarapynan qurylǵan ortaq álipbı komıssııasynyń músheleri qatysty. Negizgi maqsat – eki jyldyq birlesken jumys nátıjesinde jınaqtalǵan bilim men tájirıbeni paıdalana otyryp, túrki tilderine ortaq álipbı úlgisin ázirleý boldy.

Jıyn barysynda ǵalymdar alǵash ret 1991 jyly usynylǵan latyn qaripi negizindegi «Ortaq túrki álipbıi» jobasy jan-jaqty qarastyrdy. Komıssııa músheleri atalǵan jobany jetildire túsýdi kózdeıtin kóptegen usynystarǵa qatysty egjeı-tegjeıli talqylaýlar júrgizip, qajetti qorytyndylar jasady.

Qajyrly jumystyń nátıjesinde 34 áripten turatyn ortaq túrki álipbıi týraly usynys boıynsha kelisimge qol jetkizildi. Ár árip túrki tilderinde kezdesetin ártúrli fonetıkalyq dybysty bildiredi.

Basqosýdyń osylaısha tabysty aıaqtalýyn tarıhı sát retinde baǵalaýǵa bolady. Ortaq túrki álipbıiniń damýy túrki halyqtarynyń tildik muralaryn saqtaı otyryp, ózara túsinistik pen yntymaqtastyqty nyǵaıta túsýge yqpal etetini daýsyz.

Halyqaralyq Túrki Akademııasy men Túrik tili qoǵamy túbi bir túrki memleketteriniń úkimetteri men komıssııa múshelerine osy úderiske qosqan zor úlesteri úshin rızashylyǵyn bildiredi.

Barlyq tıisti mekemeler usynylyp otyrǵan ortaq túrki álipbıin júzege asyrýǵa belsendi túrde qoldaý kórsetýge shaqyrylady.

Atalǵan úshinshi otyrysta qabyldanǵan «Ortaq túrki álipbıi deklarasııasyn» jarııalap otyr.

Deklarasııa aǵylshyn tilinde daıyndalyp qabyldandy, túsinikti bolý úshin ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, túrik jáne ózbek tilderindegi beıresmı aýdarmalarymen qosa berildi.

Komıssııa Túrki memleketteri uıymy (TMU) Hatshylyǵynyń úılestirýimen Túrki Akademııasynyń janynda jumys isteıdi. Komıssııa quramy TMU-ǵa múshe jáne baqylaýshy elderdiń syrtqy ister mınıstrlikteri arqyly resmı túrde belgilengen múshelerden turady.

Komıssııa óz sheshimderin turaqty dıalog pen keńesý arqyly jáne Komıssııa músheleri arasyndaǵy konsensýs negizinde qabyldaıdy. Komıssııa sheshimderi keńes sıpatyna ıe jáne tıisti organdarǵa usynys retinde beriledi.

Ortaq Túrki álipbıi jónindegi deklarasııa (aǵylshyn tilinen beıresmı aýdarma)

Biz, Túrki álemi ortaq álipbı komıssııasynyń (budan ári – Komıssııa) músheleri Túrki Akademııasy men Atatúrik atyndaǵy Mádenıet, til jáne tarıh joǵary keńesine qarasty Túrik tili qurymynyń uıymdastyrýymen jáne Túrki memleketteri uıymy hatshylyǵynyń úılestirýimen uıymdastyrylǵan úshinshi otyrysyn 2024 jyldyń 9-11 qyrkúıeginde Bakýde ótkizdik. Bul jıynymyzdyń maqsaty – túrki tilderi úshin ortaq álipbı boıynsha kelisimge kelý jáne túrki halyqtary arasyndaǵy qarym-qatynas pen mádenıet jáne bilim berý salalaryndaǵy tájirıbe almasýdy arttyrý jolyndaǵy ortaq talpynysymyzdy odan ári jalǵastyrý.

Biz, Túrki álemi ortaq álipbı komıssııasynyń músheleri Nahchyvan kelisimsharty men «Turkic World Vision 2040» baǵdarlamasynda atap kórsetilgen jáne túrki halyqtary arasynda tildesýdi odan ári jeńildetý úshin álipbı jáne termınologııada birizdilikke qol jetkizýdi kózdeıtin maqsattarǵa sáıkes, Túrki Akademııasyn qurý týraly kelisimsharttyń 2-babynda belgilengen barlyq túrki tilderine yńǵaıly ortaq álipbı qurastyrý mindetine saı, Túrki áleminiń lıngvıst ǵalymdary, aǵartýshylary men mádenıet ókilderiniń túrki halyqtaryna ortaq álipbı ázirleý boıynsha osy ýaqytqa deıin atqarǵan orasan zor eńbegin moıyndaı otyryp, Túrki halyqtary arasynda birlik, ózara túsinistik pen yntymaqtastyq rýhyn nyǵaıtýdy kózdeı otyryp, Bárine ortaq standart jazý júıesine umtylý barysynda biregeı tildik erekshelikterdi saqtaýdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, 2023 jylǵy 29 mamyrda Astanada jáne 2024 jylǵy 6 mamyrda Bakýde ótken Komıssııanyń aldyńǵy eki otyrysynyń qorytyndylaryn nazarǵa ala otyryp, Ortaq túrki álipbıin pysyqtap, sońǵy nusqasyn ázirleý jolynda yjdaǵattylyqpen jumys atqardyq.

Pikirtalas barysynda ortaq álipbı bastamasyna qatysty túrli aspektilerdi jan-jaqty talqyladyq. Naqtyraq aıtsaq, biz:

1. 1991 jyly ǵalymdar usynǵan, túrki tilderiniń fonetıkalyq alýandyǵy eskerilgen jáne úırený men qoldanýdyń jeńildigin qamtamasyz etetin latyn grafıkasyna negizdelgen 34 áriptik ortaq túrki álipbıi jobasyn qarastyrdyq,
2. zamanaýı lıngvıstıkalyq zertteýlerge negizdelgen tuǵyr ustana otyryp, 34 áripten turatyn ortaq túrki álipbıi jobasynyń kúshti jaqtary men jetildirýdi qajet etetin tustaryna nazar aýdardyq,
3. túrki tilderiniń árbirine tán tildik erekshelikterine muqııat kóńil bóle otyryp, erekshe fonetıkalyq belgilerdi bir álipbıde qamtýǵa tyrystyq,
4. bir fonemaǵa bir árip degen qaǵıdany basshylyqqa ala otyryp, úırený men qoldanýǵa yńǵaıly, ári barynsha anyq álipbı jasaýdy maqsat ettik,
5. negizgi latyn álipbıinde tańbalanbaǵan dybystardy dál kórsetý úshin arnaıy tańbalardy engizý qajettiligin moıyndaı otyryp, osy belgiler úshin standarttarǵa saı tásilderdi qoldanýǵa kelistik.

Deklarasııanyń negizgi maqsaty – Komıssııa qol jetkizgen kelisimdi rásimdep, latyn grafıkasyna negizdelgen Ortaq túrki álipbıiniń qabyldanǵandyǵyn rastaý:

IPA: Halyqaralyq fonetıkalyq álipbı

ST: «Sovetskaıa tıýrkologııa» jýrnalynyń (1974) redaksııalyq alqasy qabyldaǵan latyn grafıkasyna negizdelgen halyqaralyq fonetıkalyq transkrıpsııa

Barlyq múddeli taraptardy osy usynysty belsendi túrde qoldaýǵa shaqyramyz.

Deklarasııa túrki halyqtary arasyndaǵy yntymaqtastyq pen ıntegrasııany ilgeriletý jolyndaǵy ynta-jigerdiń bir kórinisi retinde Túrki memleketteri uıymyna múshe jáne baqylaýshy memlekettiń tıisti mekemelerine taratylady.

Deklarasııa aǵylshyn tilinde daıyndalǵan jáne ony basqa tilderge aýdarýǵa bolady.

Deklarasııaǵa 2024 jylǵy 11 qyrkúıekte Bakýde Komıssııa músheleri atynan Túrki Akademııasynyń prezıdenti, t.ǵ.d., akademık Shahın Mustafaev qol qoıdy.