Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Qazirgi kezde halyq arasynda atom elektr stansasyn salý jóninde qyzý talqylaý júrip jatyr. Árıne, jobany qoldaıtyndar da, ony synap jatqandar da barshylyq. Ár adamnyń pikirine túsinistikpen jáne syılastyqpen qaraý mádenıetin úırenip, qoǵamda osy dástúrdi qalyptastyrýymyz kerek. Osy oraıda, eń aldymen, keń dalamyzda atom elektr stansasyn salý búgingi kúnniń talaby ekenin tolyq túsinip alǵanymyz jón. Keıbir sarapshylardyń boljamyna súıenip, elimizdegi gaz ben munaıdyń qory 60-100 jylǵa jetedi dep eseptesek, bolashaq urpaqtyń qamyn oılaý turǵysynan da atom energetıkasyn damytý kerektigi kórinip tur.
Sonymen qatar elimiz álemde ýran keniniń qory boıynsha ekinshi orynda, ony óndirý boıynsha birinshi orynda ekeninen habardarmyz. Shıkizat kózinen tapshylyq kórmeýimiz de atom stansasyn salýdyń taǵy bir negizi.
Keıbir sarapshylar bul stansalarda qyzmet atqaratyn kadrlar týraly máseleni de kóterip jatyr. Bul – árıne, óte mańyzdy suraq. Degenmen elimizde búginniń ózinde atalǵan salada jumys isteýge daıyn mamandar bar jáne olardy jedel daıarlaýdy qolǵa alýǵa bolady. 1993 jyldan bastap «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasy aıasynda 13 myńnan astam jas álemniń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda oqyp, munaı, gaz, hımııa, ǵarysh qyzmeti jáne basqa da salalarda jumys isteýge qajetti mamandyqtardy meńgerip oraldy.
Kópti mazalaıtyn negizgi suraqtardyń biri – stansalardyń qaýipsizdigi máselesi. Alaıda sarapshylardyń aıtýynsha, saladaǵy qaterler, buryn bolǵan birli-jarym apattardyń sebebi jan-jaqty taldanyp, tekserilip, eskerilip, túrli kólemdegi, barynsha qaýipsiz reaktor modelderi usynylyp otyr. Bul rette erekshe kóńil qoıyp, basa mán beretin bir másele – atomnan basqa otyn túrlerin (kómir, gaz, benzın, mazýt, solıarka, dızel, t.b.) paıdalaný atmosferalyq aýaǵa kúkirt qyshqyly gazyn kóp shyǵaryp, parnıktik áserdi kóbeıtip, klımattyń jylyný qaýpin odan ári eseleıdi. Sondyqtan BUU adamzattyń, jalpy jer bıosferasynyń bolashaq tynys-tirshiligine tónip turǵan qaýipti eskerip, klımattyń ózgerýi boıynsha negizdemelik konvensııany qabyldady.
Atalǵan halyqaralyq qujatqa qosylǵan álemniń 197 memleketimen qatar bizdiń elimiz de kómirtegi shyǵaryndylaryn azaıtý, balamaly energııa kózderin paıdalanýdy arttyrý jóninde mindetteme qabyldady. Byltyr Memleket basshysy Jarlyǵymen kómirtegi beıtaraptyǵyna qol jetkizýdiń 2060 jylǵa deıingi strategııasy bekitildi. Atom energııasyn ıgerý – bul baǵyttaǵy problemany sheshýdiń negizgi joldarynyń biri.
Jalpy, atom energııasy taza energııa túrleriniń biri, al ony ıgerý elimiz ekonomıkasynyń qarqyndap ósýine, bolashaqta elektr energııasynyń arzandaýyna jol ashady. Qazir álemniń 30-dan asa elinde 200-den asa atom stansasy jumys istep tur jáne kóptegen memleket olardy jańa tehnologııalyq ádistermen salyp jatyr. Buǵan HHI ǵasyrda jer júzinde 90-ǵa jýyq reaktor iske qosylyp, taǵy 50-den astamy jańadan salynyp jatqanyn da dálel retinde keltirýge bolady. Jalpy, Eýropa odaǵyna kiretin memleketterde energııanyń 25 paıyzyn, al onyń ishindegi keıbir elderde 50-60 paıyzǵa deıingisin atom elektr stansalary berip otyrǵanyn da atap ótý qajet.
Jańa ónerkásip salýdyń, zamanaýı tehnologııany meńgerýdiń, ozyq ónim túrlerin shyǵarýdyń qýat kózin barynsha qajet etetinin, bul qajettilik jyl sanap arta túsetinin saraptaǵan abzal. Osy oraıda ýrannyń otyn retinde kóp jumsalmaıtynyn, kóp shyǵyndy talap etpeıtinin, biraq basqalardan góri energııany kóp beretinin esepke alyp, elde elektr energııasynyń tapshylyǵyn túbegeıli joıý úshin atom elektr stansasyn salý kerek dep sanaımyn.
Dana halqymyz «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» dep aıtqandaı, aldymyzda turǵan sheshýshi sát – referendýmǵa belsendi túrde qatysyp, Memleket basshysynyń bastamasyn qoldaý.
Ersultan BEKTURǴANOV,
Almaty oblysynyń qurmetti azamaty
