AES-tiń artyqshylyǵyn bilgen abzal

Ornyqty energııa bazasyn qurý – aýqymdy mindet. Úlken energııa kózin bir jerge jınap alyp, sosyn ony retimen paıdalanyp, sata beremiz degen túsinik joq. Energııany óndirdiń be, taban astynda keregińe jaratyp úlgerý qajet. Artyǵyn sol sátte-aq satyp jiberýge asyqqan lázim. О́ıtkeni ol kádimgi jel sııaqty. Ýysyńda ustap tura almaısyń. Sondyqtan mamandar osy júz­jyldyqta AES qana or­nyq­ty úlken energııa bazasy bola alatynyn aıtyp otyr. Son­dyq­tan onyń artyqshylyǵyn bilgen abzal.

Halyq úshin referendým kezin­de sheshim qabyldaý da ońaı emes. О́ıtkeni adamzat basynan ótken apattar kese-kóldeneń shyǵa beredi. Biraq ınternet túımesin túrtip izdengen jan 60-70 jyl burynǵy reaktorlardyń I býyny men qazirgi zamanaýı III+ býyny arasyndaǵy ara salmaqty ajyrata bilse kerek. Onyń ústine, jarty ǵasyr burynǵy kezeńmen salystyrǵanda ekonomıka da óristeı tústi, ǵylym da ájeptáýir damydy. Mundaı órkenıet ıgi­lik­teri ekonomıkalyq tıim­di kórsetkishterdi usynýǵa, ekolo­gııa­­ǵa zalalyn tıgizbeýge qabiletti bolyp otyr.

Qazirgi ahýal ózgermese 6-7 jylǵa jetpeı elde elektr energııasy tapshylyǵy bastalady. Sý elektr stansalaryn salýǵa taýlarymyz ben odan sarqyraǵan ózenderimiz azdyq etedi. Jylý elektr stansalary tıimsiz bolady. Ondaı stansaǵa ınvestor tartý da qıyn. Ári ózimizdiń de halyqaralyq mindettememiz bar, ınvestorlar da ekolo­gııalyq sa­lyq tólemi kóp shyǵa­tyn jobaǵa qarjy salýǵa qulyq­syz.

Álemdik tájirıbege súıensek, biz sııaqty tegis jerde jaılasqan elderdiń barlyǵy negizgi elektr energııasyn AES-ten alady. Jazyq jerde ornalasqan Saýd Arabııasy men Fransııa osy sózimizge anyq dálel bolmaq.

AES salýǵa batyl qadam ja­saýymyzǵa taǵy bir ilkimdi sebep – eldegi mol ýran qory. Ony eksportqa shıkizat retinde ǵana satpaı, elektr energııasyna aınaldyryp satatyn bolsaq, paıda árkez bizdiń jaǵymyzda bolmaq. Tek elektr energııasyn satýmen 2-3 mlrd dollarlyq tabys tabýǵa múmkindik bar.

Taǵy bir sebep – birneshe reaktor qazirdiń ózinde jumys istep tur. Iаdrolyq ıns­tıtýttarymyz jáne onda bilikti ǵalymdarymyz, mamandarymyz bar. Memleket bul tarapta kadr tapshylyǵyn da týyndatpaımyz dep otyr. AES qurylysynyń bastalýy jastardy osy baǵytqa qaraı umtylýǵa jigerlendirse kerek. Aralas salalarda birneshe jumys orny ashylady. Ǵylym jańa óris alady. Fızıka, hımııa, bıologııa mamandaryna suranys artady. Nátıjesinde, qazirgideı tek ızotoptar shyǵarýmen shek­tel­­meımiz.

AES-tiń ornalasatyn orny da tıimdi. Elektr energııasy tap­shylyǵyn qazirdiń ózinde kórip otyrǵan ońtústik óńirge jaqyn. Sondyqtan ishki jalpy ónimge de, bıýdjetke de oń áser etedi.

Eń mańyzdysy – ekologııamyz­­­dyń kóp máselesin sheshedi. Ási­rese qysta Almaty aýasyn jylý elektr stansalarynan qut­­qarý múmkin bolady. Ábden tozy­ǵy jetken olardyń qyzmetin toq­tatyp, beıbit atom qýatyn paıda­la­namyz.

Saparbaı JOBAEV,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty