StepLag lageri
Jezqazǵan elimizdegi tústi metallýrgııanyń iri ortalyǵy retinde tanymal. Sol sebepti mundaǵy eńbekshilerdiń negizgi kásip túri – ken ıgerý, ıaǵnı kóbisi shahterler. Buǵan 1998 jyldan bastap óndiristik baǵdarlamamen jumys istep kele jatqan «Qazaqmys» korporasııasynyń yqpaly zor. Muny qalaǵa alǵash kelgen adam ushaqtan túse salysymen áýejaıdyń aldyndaǵy jarnamalyq bannerlerden, avtobýs syrtyndaǵy jazýlardan aıqyn ańǵarady.
Al biz Jezqazǵan qalasyndaǵy issaparymyzdy «StepLag» aspanasty mýzeıine barýdan bastadyq.
StepLag: tragedııa taǵylymy
«Stepnoı» lageri 1948 jyldyń qyrkúıek aıynda Qaraǵandydaǵy áskerı tutqyndarǵa arnalǵan Qarlag terrıtorııasynyń bir bóligin qamtyǵan Jezqazǵandaǵy áskerı tutqyndarǵa arnalǵan №39 lageri negizinde qurylǵan. 1954 jyldyń 10 maýsymyndaǵy málimette, munda 34 ulttyń ókilderi, barlyǵy 21 090 tutqyn otyrǵan. Olardyń basym kópshiligine «Otan satqyny» retinde tyńshylyqjasaǵany, kóteriliske qatysqany jáne «saıası bandıtızmge» qatysy bar degen aıyp taǵylǵan.
Ekskýrsııa jetekshisi, О́.Baıqońyrov atyndaǵy Jezqazǵan ýnıversıtetiniń ekonomıka jáne Qazaqstan tarıhy kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Qabdol Áýezov mundaǵy tártiptiń basqa túzetý oryndarynan óte qatań bolǵanyn, merzimin óteýshilerdi adam tózgisiz aýyr eńbekke salǵanyn atap ótti.
Iá, qazir tarıhı eskertkishtiń orny ábden tozǵan. Ǵımarattyń qabyrǵalary qoparylǵan. Esik, qaqpalarynyń kóbi qıratylǵan. Buǵan sebep 1954 jyly bolǵan «Keńgir kóterilisi» deıdi.
Bul týraly tarıh bylaı dep tolǵanady. 1953 jyldyń 27 naýryzynda keńes ókimetiniń keń aýqymdy amnıstııasy jarııalanady. Amnıstııa bes jyl merzimge deıin sottalǵandardy tegis bosatty. Al saıası tutqyndardyń kópshiliginiń sottalý merzimi 10 jyldan 25 jylǵa deıingi aralyqty qamtyǵandyqtan, bul jeńildikke ilikken joq. Kútken úmitteri aqtalmaǵan soń, sottalýshylar arasyndaǵy narazylyq tolqýlary tolastamaı, arty kóteriliske ulasqan. Úsh aıǵa sozylǵan ereýil kúshpen basylyp, qanshama qan tógilgen. Bizge tarıhı oryndy tanystyryp júrgen Qabdol Áýezovtiń aıtýynsha, ǵımarat osy kezde búlinip, opyryla bergen.
Irigen irge, synǵan kirpish, qulaǵan qabyrǵalardy kórip kóńiliń eriksiz qulazıdy. GÝLAG júıesinen jazyqsyz japa shekken tutqyndardyń qany men teri tamǵan tarıhı eskertkishke tıisti dárejede jóndeý jumystary júrmeı turǵany qynjyltady.
Zymystan zamannyń zyndanyna túsip, zyǵyrdany ishinde qaınap, joqtyqqa sińip kete barǵan qaıran esil erler...
Qulaǵymda qurbandarǵa baǵyshtalǵan Quran maqamy...
Alasha han: muqym ult muraǵaty
Alasha han kesenesi
Jezqazǵan qalasynan shyqqannan keıin alty Alashtyń arǵy babasy sanalatyn Alasha hannyń kesenesine bet túzedik. Alasha hannyń ómirde kim bolǵany, qaıda týyp, qashan ólgeni týraly ǵalymdar arasynda pikir birqydyrý. Keıbiri Alasha han kesenesinde Shyńǵys qaǵannyń jatqanyn málimdese, keıbiri munda qazaq hany Aqnazar Qasymuly jerlengen deıdi. Tarıh mamany bolmaǵannan keıin, kesimdi pikir aıtýdan aýlaqpyz. Áıtse de, munda qazaq halqynyń uly bir rýhanı ustynynyń jatqanyna shúbá keltirmeý kerektigin ishimiz sezedi. Osyndaı oı aǵynymen júzip kele jatyp, kesenege kelip jettik.
Kesene Ulytaýdan bastaý alatyn Qarakeńgir jáne Sarykeńgir ózenderi kosylar tustaǵy bıik jotada tur. Kúmbezdiń salyný stıline qarap, ǵalymdar ony H–HIII ǵasyrdaǵy oǵyz-qypshaq zamanyndaǵy sáýlet óneri úlgileriniń qataryna qosady. Aýmaǵy 9,73 m h 11,9 m, bıiktigi 10 m.
Alasha han kúmbezi óziniń oıýly qabyrǵalarymen kóz tartady. Olar ár tústi jáne ár kólemdi kirpishterdi úılestire qalaý arqyly masaty kilemge uqsas órnektelgen eken. Eksýrsııa júrgizýshisiniń derekteýinshe, bul stıl Ulytaý óńirindegi ózinen keıin boı kótergen kóptegen mazarǵa (Dúzen, Aıranbaı, Buzaý, Shegir jáne t.b.) úlgi bolǵan kórinedi.
«Alasha han hám onyń balasy Joshy han týrasynan qazaq arasynda bar sóz» deıtin el ańyzynda («Dala ýálaıatynyń gazeti», 1897, № 13-14, 18) mynadaı oı-pikirler bar: «Qazaq halqy da Alasha handy ózi er, ádil, aqyldy bolǵan soń jaqsy kóripti». Nemese: «…Qazaq halqy ózine unaǵan soń, Alasha han munda qalǵan. Qazaq sol ýaqytta kóshpeli eken. Er, ózi sheshen, zeıindi adamdy ózderine bastyq qylyp qoıyp, qazaqtar sonyń aıtqanyna uııdy eken. Birazdan keıin Alasha han erligin de, sheshendigin de, zeıini barlyǵyn da kórsetti. О́ziniń qolymen Alasha han jaýdy árqashan jeńe bergen. Ári-beriden soń ózin qazaqtar han qoıǵan». Ańyz túbi – aqıqat. Halyq arasyndaǵy bul sózderde shyndyqtyń dáıegi baryna senbeske bolmaıdy.
Saıyp kelgende, Alasha han – qazaq balasynyń tarıhı jadynyń ólshemi, bet túzeıtin qubylasy. Eldiń aınasy, erliktiń aıǵaǵy osynaý kúmbezde tur. Baǵzy babalardyń eshqashan qaıtalanbaıtyn saýsaǵynyń izi, qolynyń taby onyń bir kirpishinde geneologııalyq aqparatymyz ıakı muqym ultymyzdyń muraǵaty jatyr.
Joshy han: ulylyq ulaǵaty
Joshy han kesenesi
Sonymen, Alasha han basynan qaıtyp Qarakeńgir ózenin órleı soltústikke bet qoıyp kele jatqanymyzda sary saǵym arasynda qaraıa kóringen belgige kóz toqtattyq. Bul túrki dúnıesin bir týdyń astyna biriktirip, jarty jahandy dárgeıine keltirgen Joshy hannyń kók kúmbezi edi.
«Bismillá» dep han kesenesine eńkeıe kirdik. Keseneniń ishinde eki adamnyń beıiti jatyr. Biri Joshy handiki bolsa, ekinshisi hannyń báıbishesi, Kereı handyǵynyń bıleýshisi Toǵyryldyń inisiniń qyzy Bektýmys qatynǵa tıesili bolýy múmkin deıdi tarıhshylar.
Ári qaraı keseneniń qurylymdyq ereksheligine ekskýrsııa jetekshisi Qabdol Áýezov toqtaldy. «Joshy han mazary portaldy-kúmbezdi kúrdeli qurylystar qataryna kiredi. Keskini tik buryshty, kúıdirilgen qyzyl kirpish, ǵanysh, ák sııaqty materıaldar paıdalanylǵan. Aýmaǵy 9,55 m h 7,25 m. Portal jaqtaýlary órnekti kirpishpen bezendirilgen, kıiz úıdiń basquryna uksaıdy. Áshekeıli kirpishterdiń aýdany 45 sm h 45 sm. Bul kirpishterde órnek, oıý da, jazý da bolǵan», dedi ol. Keıbir derek boıynsha, 1911 jyly Atbasar oıazyn basqarǵan bir ulyq órnekti kirpishterdi sypyryp alyp, murajaıǵa jibergen kórinedi. Biraq mundaı kirpishterdiń keıbir synyqtary aman qalǵan eken.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Joshy ulysynyń 800 jyldyǵyn memlekettik deńgeıde merekelep, onyń ult tutastyǵyna ólsheýsiz áser etetinin aıtyp jatyr. Iá, Altyn ordanyń negizgi murageri retinde memlekettik tarıhymyzdy qazaq handyǵynan da ári Joshy han zamanynan tarqatý – halyqtyń otanshyldyq rýhyn kóteretin ıgilikti joba.
Bolashaqqa degen osyndaı kóńilmen babamyzdyń árýaǵyna bet sıpap, Dombaýyl eskertkishine bet túzedik...
Dombaýyl: eski jurt elesi
Dombaýyl eskertkishi
Ortaǵasyrlyq sáýlet óneriniń erekshe túri – Dombaýyl eskertkishi. Jezqazǵan qalasynan 54 shaqyrymdaı jerde, Joshyhan mazarynan daýys jeter jerdegi qyr ústine oǵyz-kypshaq zamanynda salynǵan aıryqsha qurylys. Keseneniń syrtqy poshymy kıiz úıge óte uqsas. Qozy Kórpesh – Baıan sulý kesenesin kórgen jandar bolsa, Dombaýyl eskertkishimen uqsastyǵyn anyq ańǵarady.
Dombaýyldyń tarıhı tulǵalyǵy tóńireginde el ishinde ańyz kóp. Ulytaý aqsaqaldarynan ózim estigen bir áńgime mynaý. Dombaýyl – Shyńǵys han bıligi tusynda jas Joshynyń atalyǵy bolǵan kórinedi. Onyń aman-saýlyǵyna kepil bolamyn dep, qaǵan aldynda ant berip, qasam ishipti. Kúnderdiń kúni bolǵanda han balasy qulan qýyp júrip, qapııada qaza bolǵanyn bilgen Dombaýyl shákirtinen kóz jazyp qalǵanyna óle-ólgenshe ózin kinálap ótipti deıdi.
Keseneniń eresheligi – munda kisiniń súıegi tabylmaǵan. Alaıda ǵalymdar bul máseleni áli de tereń zertteý kerektigin alǵa tartady. Beıittiń belgisi bolmaǵanymen, halyq keseneni qasıet tutyp, ishinde ǵuryptyq rásimder jasaǵanyn aıtady.
«Birde ulyqtap ózińdi, birde azalap,
Kúńirenem kelmes dep kimge ajal at.
Kún qajalap irgeńdi, qum mazalap
Jasyrasyń nendeı syrdy, mazarat?..»
Dombaýyl eskertkishinen qaıtarda keýdemizde osy bir óleń órnegi órile berdi...
Qanysh úıi: ǵızattyq ǵımaraty
Qanysh jádigeri
«Meniń ómirimniń eń jarqyn jyldary Ulytaý – Jezqazǵan óńirimen tyǵyz baılanysty. Osy ólkede júrgizgen zertteýlerim, meni, qatardaǵy ınjener-geologti akademık qylyp shyǵardy». Bul – Qanysh Sátbaevtyń qazynaly Qarsaqbaı týraly aıtqan júrekjardy pikiri. Ǵalymdy ǵalamsharlyq deńgeıge kótergen osy qasıetti mekenge bizdiń de tabanymyz tıdi. Qanyshtyń ózi turǵan, geologtermen birge jumys atqarǵan úı-murajaıyn kózben kórdik.
1969 jyly sáýirde Qanysh Sátbaevtyń týǵanyna 70 jyl tolýyna oraı uly ǵalym 15 jyl turǵan úı men burynǵy keńsesiniń qabyrǵasy qosylyp, memorıaldyq murajaı bolyp ashylǵan eken. Osylaısha, búkil qarsaqbaılyqtar úlken shańyraq sanaıtyn kıeli oryn mádenıet oshaǵyna aınalǵan. Murajaı ekspozısııasyn qurýǵa ǵalymnyń qyzdary Hanısa, Shámshııabaný, Meıiz kóp eńbek sińirgen.
Sonymen, úıdiń ishinde Sátbaevtyń ómiri men qyzmetin jan-jaqty kórsetetin, ólkeniń óndiristik tarıhyn sıpattaıtyn derekter, qoljazba qujattar, mıneraldar úlgileri, ǵalymnyń eńbekteri, ol jaıly jazylǵan ádebıetter men ár jyldardaǵy baspa materıaldary jınaqtalǵan. Akademıktiń turmystyq zattarynan bastap, jumysynda qoldanatyn quraldaryna deıin asqan rettilik, uqyptylyqpen kórýshiler nazaryna usynylǵan. Uly ǵalymnyń kıim-keshegi, kúndelikti qoldanǵan, tutynǵan zattaryna deıin qaz-qalpynda saqtalǵan.
Jádigerlerdi qarap, Qanysh asyp-taspaı qarapaıym ǵana turmys keshkenin baıqadyq. Ekskýrsııa jetekshisi Zeıpin Qazanbaeva bizge mynadaı qyzyqty derek keltirdi. Ǵalymnyń zaıyby Taısııa Alekseevna (Koshkına) Sátbaeva qysylǵan sátte taqtaı retinde geologtiń syzba ústeline qamyr jaıatynyn aıtyp, kóńilimizge jyly shýaq syılady.
Ǵalymnyń qolynyń taby qalǵan, kóziniń nury tamǵan árbir zatty kózimizben kórip, keıbirin qolymyzben ustap kórgenimizge óte qatty qýanyshty boldyq. Kim biler, Qanyshtyń qasıeti bizge de juǵysty bolyp qalar.
Osyndaı jyp-jyly esteliktermen kóńilimizdi toltyryp, Ulytaý saparyn qorytyndyladyq.
