Buǵan dálel – álemge jazý mádenıetiniń úlgisi retinde tanymal 38 tańbaly túrik-rýna jazýy jáne tasattyq – qurbandyq rásimin atqaratyn kıeli oryndar, mońǵol dalasynda jaıylyp jatqan balbaltastar...
1990-1993 jyldary Mońǵol-Japonııa birlesken ekspedısııasy Mońǵolııa aýmaǵyndaǵy kóne túrikterdiń kıeli oryndaryn anyqtap shyqty. Olar keltirgen derekke súıensek, memleket kóleminde tasattyq beretin 489 kıeli oryn bolsa, olardyń 86-sy aqsúıekter áýletine tán eken.
Sondaı-aq mońǵol dalasynda kóne túrik murasy 400-den astam ártúrli balbaltas shoǵyry bolsa, osynyń ishindegi eń irisi, eń kóp balbal ornalasqan jer – Úngit kesheni.
Bul nysan Túp aımaǵynyń Altynbulaq sumyn ólkesi Týla darııasynyń alqabynda el astanasy Ulanbatyr qalasynan 80 shaqyrym jerde. Keshen – álem boıynsha eń kóp balbaltas shoǵyrlanǵan núkte. Olardyń sany – 552. Desek te, keıingi jyldary júrgizilgen zertteý jumystary 30-ǵa tarta balbaltastyń búlinip, joq bolǵanyn anyqtady.
Keshen – VI-VIII ǵasyr murasy. Iesi – kók túrikter. Munda adam beıneli balbaldardan basqa arystan, qoı músindes jádigerler bar. Músin tastar kúnshyǵysqa qaraı 2 shaqyrym sozylyp, tizbektele ornalasqan.
Keshenniń aınalasy 55h38 metr kólemde tórtburysh poshymdy kerege tastarmen qorshalǵan. Qorshaýdyń buryshtary doǵal. Músin tastardyń jasalý formasy men stıli basqa ólkeden tabylǵan balbaldardan basqashalaý. Iаǵnı sheber oıylyp, sulý bádizdelgen.
О́tken jyly keshen aýmaǵynan erte kezde otyryqshylar kóshpelilerdiń atty shabýylynan qorǵaný úshin tórt jaǵynda úshkir ushy bar, qalaı laqtyrsa da bir ushy kókke qarap shanshylyp jatatyn sirge temir jáne qysh qumyralardy tapty.
Sonymen qatar tórt buryshy tas qabyrǵaly beıit ispetti nysandy qorshaı ornalasqan 13 aǵash baǵananyń qaldyǵy anyqtaldy. Osyǵan qarap arheologter bul jerde tasattyq pen qurbandyq rásimin atqaratyn oryn bolǵan degen paıym aıtady.
Atalǵan keshendi baqylaý, aman saqtaý isin 2001 jyldan bastap «Qustaı» (Hýstaı) atty qoǵamdyq uıym qolǵa alypty. Bul mekeme 2005 jyly keshenniń syrtyn temir sharbaqpen qorshasa, 2007 jyly arnaıy suıyq paıdalanyp, tas músinderdiń tuǵyryn tapjylmaıtyn etip bekitip shyqqan. Al 2009 jyly qısaıǵan, qulaǵan tas músinderdi tik turǵyzypty. 2020 jyly Mońǵolııa úkimeti Úńgit keshenin memleket qamqoryna alý týraly №13 qaýly qabyldady.
