Muhtar Shahanov: Jarokov kóshesindegi kezdesý

Kók­tem týraly jazbaǵanymen, óziniń súıikti aıy naýryzdy da esten shyǵarmaıdy. Osy atalǵan aılarǵa qatysty jazǵan óleń­deri men án mátinderi kópshilikke jaqsy ta­nys. Al jaz aılary tynysh ótedi, sondyq­tan asa tebirentpeıtin tárizdi. Iаǵnı, biz biletin aqyndyq temperamentine saı emes. Aqynnyń tańdaýly jyrlary­nyń qatarynda kúz týraly da óleń joqqa tán. «Jarokov kóshesindegi kezdesý» de­gen óleńinde kúz týraly joldar baryn eske túsirip, qarap kórdik.

«Kez bolatyn keń jaıǵan kúz qanatyn,

Aspan jıi bozaryp syzdanatyn»;

«Bul qyrsyqtan qutylý kúsh-aý bizge,

Salý qıyn, árıne, tusaý kúzge»;

«Bıik ustap úırengen asqaq atyn,

Asqaq edi ol. Jany da jas bolatyn.

Sýyq ótip ketti me, sálden keıin

Bop-bozdanyp jótele bastady aqyn».

Mundaı joldar sırek te bolsa ár-ár óleńinde kezdesip qalady. Bul joldardar men shýmaqtardan basqalardaı kúzge emeshegi ezilip turǵan aqyndy kórmeısiz. Japyraqtarǵa jany ashı qalý, sýyq tamshylarǵa alaqanyn tosý, lırıkalyq kúırektikke salyný degen sııaqty kólgirsigen sezimderge múldem oryn joq. Sýyq tústi, aıaýly aqyn tońdy, aıaǵynda jótelip aýrýyna sebepshi boldyq. О́mirdiń qarapaıym shyndyǵy osy. Kúz arqyly Taıyr aqynǵa qol sozbaǵan bázbireýdiń qatygezdigin de kórsetip tur. Esińizde me:

«Kúni ótkenmen kúshtige taban tirep,

Shirkin mansap bolmapty-aý oǵan tirek.

Sóz qozǵady janyma jaqyn kelip,

Kinálady umyttyń aǵańdy dep.

– Ala jipti, nemene, kesesiń be,

О́kpe qalsyn ótkenniń esesinde.

Káne, qalqam, úıge júr,qonaǵym bol,

Úıim mynaý Jarokov kóshesinde.

Jibermeı-aq jyldardyń tereńine oı,

Onyń únsiz ketkeni jón edi ǵoı.

– Esińizde bar shyǵar baıaǵy aqyn, –

Dedim kúlip, – Jarokov sol edi ǵoı.

Kókiregin aqynnyń mysy basyp,

Mysy basyp, tákappar susy basyp:

– Múmkin emes, – dedi ol dir-dir etip,

Múmkin emes, – dedi ol túsi qashyp».

Shynymen de onda ótirik kólgirsý, jaramsaqtyq tanytý, kóńilge qaraý degen atymen joq. Budan aqynnyń neni jazsa da barynsha shynaıy bolýdy qalaıtynyn baıqaý qıyn emes. Bardy bar, joqty joq dep aıtý súıekke bitken. Aqynnyń tabıǵatynyń ózi sondaı!

«Tanakóz» poemasyndaǵy:

«Munan keıin hattar qaptap ketti deısiń ne túrli, Kúzdi kúngi taldan ushqan japyraqtar sekildi», – degen eki jol táp-táýir sezimge bóleıtin tárizdi. Biraq bul úzin­diden de aqynnyń kúzdi obrazdy túrde qalaı qabyldaıtynyn ańdaǵandaı bola­syz. Taldan ushqan japyraqtar jer-kók­ti basyp barady. Jelkesinde bir qa­rys shashy bar Oralhan degen jazýshy «Ta­nakóz» týraly ocherk jazyp ketken. Soǵan qaptap kelip jatqan hattar qyzǵanysh sezimin oıatyp, kóńilin kúpti etedi.

Qashqany úshin qarly qystan, qahar shashqan kúzderden, Múmkin, qustar álde­qaıda baqyttyraq bizderden, – degen tarmaqtardan da qaıtqan qustyń qanat­tarynyń sýsylyndaı muń esedi. Jalpy, jyl mezgilderi týraly óleń izdeseńiz, Muhtar Shahanovtyń jyr jınaqtaryn paraqtamaı-aq qoısańyz da bolady.

Munyń syry aqynnyń sıýjetti óleńderge kóbirek den qoıyp ketýinen de shyǵar, bálkim. «Bala kúnimnen oqı­ǵa­ly óleńderge qyzyqtym» deıdi aqyn­nyń ózi. Al oqıǵa degen jyl mezgil­deri­nen góri, ómir belesterine tán nárse. Muhtar Shahanov basqalardaı adamnyń túrli minezi men kóńil kúıin tabıǵat qubylystarymen astastyryp áýre bolmaıdy. Onyń barlyq óleńi aldamshy dúnıelerge emes, adamdar arasyndaǵy shynaıy qarym-qatynastarǵa quryl­ǵan. Bul bir jaǵynan úırenýge tura­tyn shyǵarmashylyq minez deýge de keledi. Bir jazǵan kúzdi qaıtalap nesine jaza beremiz jáne jyl mezgilderin Abaıdan asyp kim jazǵan?! Mine, Muhtar Shahanovtyń danyshpandyǵy osyny jaqsy bilgendiginde me deımin. Shy­ǵarmashylyqta eshkimdi qaıtalamaı, ózindik jol tabýdyń lázzaty da erekshe. Osy leppen jazǵan:

«Kúz kóńildiń jeligin noqtalaıdy.

Sodan ony jurt ta kóp maqtamaıdy…»

degen qarapaıym joldar da aqynnyń shyndyǵy ekeninde daý joq. Aqyn­nyń albyrt kezderi jaıynda Esenǵalı Raýshanov: «Ursyp ǵashyq bolatyn bul kisi. Mysaly, «Bıge nege shaqyrmadyń?» dep ursady. «Aýylyńa barǵanda nege qar­sy almaısyń?» degendeı bir óleńi bar. Qalaı bolǵanda da osy óleń joldary­nyń astarynda Muqańnyń shynaıy sezi­mi jatady» degen bolatyn. Sonymen bir­ge: «Ejelgi grek ádebıetin qarap otyrsa­ńyz, «onyń qasıeti qarapaıymdylyq­ta» degen sóz kezdesedi. Muqańnyń erekshe­ligi de eldiń bári sozsa qoly jetetindeı qarapaıymdylyǵyn­da» dep edi. Aqyn­nyń bes júz bettik tańda­ma­ly óleńder jınaǵynan jyl mezgil­deri týraly joldar men tarmaqtardy terip otyryp, men de osyndaı oıǵa berildim. Áli yzǵary yqtyra qoımasa da, syzy qoınyń­nan kirip, balaqtan shyǵatyn myna kúz de Muqań­nyń kúzi sııaqty eles­tep ketti.