Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, óńirde búginge deıin dándi daqyldyń 45 paıyzǵa jýyǵy jınalǵan.
«2,5 mln tonnadan asa bıdaı qambaǵa tústi. Ortasha túsim bir gektarǵa 12,9 sentnerden keledi. Maıly daqyldardyń 30 paıyzy jınalyp alyndy», deıdi basqarmanyń bas mamany Kenjeǵozy Jumandyqov.
Degenmen aýa raıynyń qolaısyzdyǵy kedergi keltirip, kúzgi naýqanǵa bel sheship kirisip kete almaı otyrǵan sharýashylyqtar da bar. Mysaly, Jitiqara aýdanyna qarasty Toqtarov eldi mekenindegi «Lvovskıı kolos» seriktestigi 28 myń gektar jerge dán egedi. Bul sharýashylyq alqaptaǵy ónimniń 20 paıyzyn ǵana jınap úlgergen. Seriktestik basshysy naýqan jumysynyń qarqyn alýyna aýa raıy kedergi bolyp jatqanyn aıtady. Máselen, sharýashylyqtyń Jitiqaraǵa jaqyn jatqan alqabynda jumys toqyrap turǵanyna bes kún bolǵan.
«Bıylǵy oraq naýqany óte aýyr júrip jatyr. О́ıtkeni astyqtyń deni áli pisip úlgergen joq. Dán quramyndaǵy ylǵaldyń mólsheri – 25–18 paıyz. Biz qazir ylǵal mólsheri 18 paıyzǵa deıin túsken alqaptarǵa ǵana oraq salyp jatyrmyz. Al 20 paıyz ylǵal kórsetip turǵan alqaptarǵa áli kirgen joqpyz. Bıdaıdyń sapasyna kelsek, qamyrlylyǵy – 23-24 paıyz, natýrasy – 780–800 g/l, ıaǵnı sapasy máz emes. Negizinen qatardaǵy úshinshi surypty ónim alyp jatyrmyz. Bıdaıdyń baǵasy da kóńil kónshitpeı tur. Qazir Reseı shekarasy jabyq. Biraq jergilikti dıirmenderdiń bári syrttyń bıdaıyn oǵan deıin tasyp, qoımasyn toltyryp aldy. Shilde aıynda olar 2–3 aıǵa jeterlik qor jınap aldy. Menińshe, qarasha aıyna deıin sol Reseı bıdaıyn tartyp, un qylady. Qostanaı dıirmenderi dál qazir bizdiń bıdaıǵa asa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan joq. Olar qazaq bıdaıyna óte tómen baǵa belgilep otyr. Úshinshi surypqa ári ketkende 80 myń teńge, tórtinshi surypqa 60 myń teńge beredi. Al 1 tonna bıdaıdyń ózindik quny – 95 myń teńge. Bıyl taǵy da óte qıyn jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵanymyzdy osydan-aq ańǵarýyńyzǵa bolady», deıdi seriktestik basshysy Andreı Dvýrechenskıı.
Sharýanyń aıtýynsha, byltyr shekten tys qymbattap ketken bıdaı tasymalynyń quny bıyl taǵy ósken. Qazir 1 tonna bıdaıdy bir shaqyrym jerge jetkizý 40–50 teńge turady. Oǵan sharýanyń qaltasyna shyǵatyn janarmaı qunyn qosyńyz.
«Mysaly, 1 tonna bıdaıdy 200 shaqyrym qashyqtyqtaǵy dıirmenge jetkizý úshin 8–9 myń teńge shyǵaramyz. Iаǵnı 20 tonna bıdaı alatyn tirkemesi bar bir júk kóligine 180 myń teńge tóleýge týra keledi. Qysqasy, jaǵdaı aýyr», deıdi Aleksandr.
Qostanaı aýdanyna qarasty Sadchıkov aýylynyń mańyna egin egetin Baýyrjan Barsaqbaev basqaratyn sharýashylyq kólemi eki jarym myń gektar bolatyn dán alqabynyń 60 paıyzyn jınap alǵan.
«О́tken jylmen salystyrsaq, bıyl aýa raıy qolaıly. Byltyr kúzde jańbyr toqtaýsyz jaýyp turyp aldy da, alqapqa múldem kire almaı qalǵanbyz. Qazir kún raıy jaqsy. Jumys aqyryndap bolsa da júrip jatyr. Bıylǵy bıdaıdyń sapasy da byltyrǵydan jaqsy, eń bastysy ónip ketken joq. Biraq soltústik óńirlerde bıdaıdyń qamyrlylyǵy óte tómen. 18–20 paıyz ǵana. Bul – tórtinshi surypqa jatatyn bıdaı. Bıyl bıdaıdyń baǵasy da arzan. Baǵanyń túsip jatqanyna, mine, tórtinshi jyl. Al egin egýge qajet basqa dúnıeniń quny, kerisinshe, ósip jatyr. Qazir arpany 48 teńgeden, sulyny 40–42 teńgeden qabyldaıdy. 35 teńgeden satyp jatqandar da bar. Shyqqan shyǵynymyzdy ótemeıdi. Biraq májbúr bolǵan soń satyp jatqandar kóp. О́ńirde egin sharýashylyǵy aıaqqa turyp kete almaı tur. О́ıtkeni bıdaı arzan, shyǵyn jyl sanap ósip barady. Menińshe, aýyl sharýashylyǵy kóterip júrýge aýyr, biraq tastap ketýge kóz qımaıtyn eski chemodan sııaqty. Shyǵyn shashetekten, tabys tómen. Eger alqaptyń ár gektary 20 sentnerden joǵary túsim berse, onda jaǵdaı ońalar edi. Al bizdiń óńirdegi Amangeldi, Naýyrzym, Jitiqara, Qamysty aýdandary men Beıimbet Maılın aýdanynyń birsypyra sharýashylyqtary gektaryna ortasha eseppen 7,8, 10 sentnerden ónim alyp jatyr. Atalǵan óńirlerdiń topyraǵy eń qolaıly jyldyń ózinde 15 sentnerden ǵana ónim beredi. Odan árige qunary jetpeıdi», deıdi Baıyrjan Barsaqbaev.
Sharýashylyq bıyl kóbine bıdaı, odan qaldy arpa, 250 gektarǵa jasymyq ekken.
«Kelesi jyly jasymyqty kóbeıtemiz. Biraq bul daqyldy orýdyń óz qıyndyǵy bar. О́ıtkeni dáni tez túsip qalady. Sondyqten pise salysymen bir kúnniń ishinde jınap alý kerek. Bizde ol múmkin emes. Sondyqtan shyǵynsyz bolmaıdy. Jasymyqtyń qazirgi naryqtaǵy baǵasy da jaqsy, bir tonnasyna qazir 170–200 myń teńge beredi. Sondyqtan kelesi jyly osy daqyldy kóbeıtkeli otyrmyz», deıdi dıqan.
Naýyrzym aýdanynda 2 myń gektarǵa egin ekken «Bogdan» sharýa qojalyǵy aýa raıy múmkindik berse, aldaǵy bir aptanyń kóleminde kúzgi jıyn-terim jumystaryn aıaqtap qalady.
«Bıyl naýqandy merziminde bastaımyz dep josparlap edik. Oǵan jaýyn-shashyn múmkindik bermedi. Tamyzdyń on besinen bastadyq. Gektaryna 3–12 sentner ónim berip jatyr. Sapasy da ártúrli. Negizinen 4, 5-surypty bıdaı. Jerge shyq túsip jumysqa kedergi jasap tur. Shyq basyp turǵanda kombaın qaqalyp, astyqty durys ora almaı qalady, onyń ústine, ylǵal masaqtaǵy dánniń tegis úgitilýine de kedergi jasaıdy. Osylaısha, shyǵyn eselene túsedi. Sondyqtan alqapqa túske taman shyǵamyz da, qas qaraıǵansha jumys isteımiz. Bıyl jazda bıdaıdaǵy septorıoz, tat aýrýynyń kesirinen kóp shyǵyndaldyq. Alqapty birneshe ret óńdeýden ótkizýge týra keldi», deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Dmıtrıı Isaev.
Degenmen alqaptaǵy astyǵyn shashaýsyz jınap alǵan shaǵyn sharýa qojalyqtary da joq emes. Mysaly, Mereke Ismaǵulov Meńdiqara aýdany Pervomaı aýyldyq okrýgine qarasty Ivanov aýylynda bordaqylaý alańyn ustaıdy. Búginde 182 bas bordaqysy bar. Odan qaldy 800 qoı, 114 sıyr ustaıdy. 350 gektar bıdaı, arpa, 80 gektarǵa bir maýsymda eki ret shabylatyn, birjyldyq sýdan shóbin ekken. Shaǵyn sharýashylyq bıyl gektaryna 15–20 sentnerden ónim aldy.
«Bıyl jańbyr jıi bolyp, aramshóp kóbeıip ketti de, alqapty úsh ret óńdedik. Birinshi óńdeýden keıin eki aptadan soń qaıta aramshóp basyp ketti. Ony qaıta ýladyq. Tamyzdyń ortasynda taǵy bir óńdep shyǵýǵa týra keldi, óıtkeni óńdemesek, bıdaıymyzdyń ishinde neshe túrli qoqym kóbeıip ketetin boldy. Ylǵal mol bolǵandyqtan, bıdaı sabaǵyn tot basyp, neshe túrli aýrý shyqty. Bizdiń jerler qumaıt qoı. Munda ádette úshinshi surypty bıdaı ósedi. Biraq bıyl jańbyr kóp jaýdy da, tórtinshi, besinshi suryp aldyq. Qazir úshinshi suryptyń baǵasy tonnasyna – 75–85, tórtinshi – 65, besinshi suryp 50 myń teńge. Bizden kommersanttar kelip áketedi. Qalaǵa qońyraý shalyp, dıirmenderden surap turamyz. Olar da durys baǵa berip jatqan joq. Sondyqtan dál qazir bizge oraqtyń basynan tıep alyp ketip jatqandardyń baǵasy tıimdi. Eginniń shyǵymy da árqalaı, mysaly, bizdiń bonıteti jaqsy jerlerimiz bıyl shamaly ǵana berdi, óıtkeni ylǵal kóp bolyp ketti de, durys pispeı qaldy. Shildeniń aıaǵynda tolassyz jańbyr jaýdy da, kúnniń qyzýy jetispedi. Al qumaıt jerde ósken bıdaı ótken jylǵa qaraǵanda jaqsy ónim berdi. Memleket te barynsha qoldaý kórsetip jatyr. Mysaly, bıyl jaz jaýyn-shashyndy bolǵan soń, qazir jańa baǵdarlamamen jeńildetilgen baǵada astyq keptiretin qurylǵy berip jatyr. Janarmaıdy da arzan baǵamen aldyq», deıdi Mereke Ismaǵulov.
Oblystyq Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, bıyl aýyl sharýashylyǵy qurylymdary memleketten arzan baǵamen 83 myń tonna janarmaı alǵan. Munyń syrtynda astyq keptirgish qurylǵylar úshin 11 100 tonna jeńildetilgen janarmaı bólinip otyr.
Qostanaı oblysy
