Aýmaǵy 86 myń gektarǵa jýyq Arshaty ormanshylyǵynyń bir sheti Qytaımen shektesse, endi bir jaǵy Reseımen shekaralas. Tórinde Buqtyrma kóli móldirep jatyr. Aq kóbigin burq-sarq shashqan Buqtyrma ózeni de osynaý ormanshylyqtyń aýmaǵyndaǵy Shyndyǵataıdan bastalady. Ańnyń jyrtqyshy da, tuıaqtysy da qıyr shettegi osynaý qalyń jynys pen quzar shyńdardy meken qylady. Kúz ben kóktemde sanaq júrgizip, olardy túgendep otyratyn ormanshylyqtyń ákki mamandary. Elimizdiń eń shetki aýyly – Arshatydaǵy bul mekemede 21 ınspektor, eki orman sheberi, bir ormanshy jáne onyń kómekshisi jumys isteıdi. О́rt qaýipti kezeńde órt sóndirý avtokóligine shtattan tys júrgizýshi, órt sóndirý jasaǵy ýaqytsha jumysqa alynady. Ormanshylardyń aıtýynsha, jalaqynyń tómendigine baılanysty órt sóndirý kóligine júrgizýshi tabý qıyndyq týǵyzatyn kórinedi. Dese de, basqa aýyldardan shaqyrtyp, tyǵyryqtan shyǵyp otyr. Arshaty ormanshylyǵy fılıalyna Ádiljan Qasymhanov basshylyq etedi.
Túneýgúni Arshatyǵa bir jol túskende Taýtekeli ańǵarynda ormanshylarmen azdy-kópti áńgimeleskenimiz bar. Katonqaraǵaı ulttyq tabıǵı parkindegi eń úlken ormanshylyqty qoryp júrgen arshatylyq ormanshylardyń atqaryp jatqan jumystary erekshe, eren. Nege deısiz ǵoı?! Siz áleýmettik jelide tań-tamasha bolyp, kórip júrgen qar barysyn, taýtekelerdi, ózge de ań-qustardy foto, beınetaspaǵa túsirip alatyn osy ormanshylar. Taýtekeniń tuıaǵy tıgen jermen adam ońaı júre almaıtynyn eskersek, talmaı fototuzaq quryp júrgen mamandardyń eńbegin erekshe baǵalaǵan jón.
«Arshaty ormanshylyǵy Buqtyrma ózeniniń oń jaǵy, sol jaǵy bolyp bólinedi. Ulttyq park aýmaǵyndaǵy ań-qustyń barlyq túri bar. Aıý, qasqyr, quný, bulǵyn sekildi jyrtqyshtardan bastap, asha tuıaqtylardan elik, maral, kúdirge deıin kezdesedi. Qustardyń da túri kóp. Saqaltaı da ushady. Qazir sony sýretke túsirýge kiristik. Uıa salyp, balapan basty ma, joq pa, zertteımiz», deıdi ormanshy Jomart Amanbaev.
Aıta keteıik, «Qyzyl kitapqa» engizilgen qar barysy Shyǵys Qazaqstanda eń alǵash Arshaty ormanshylyǵynda sýretke túsirilgen. Mysyq tuqymdas sabanshy deı-tuǵyn jyrtqysh ta tuńǵysh ret osy óńirdegi Sarybette fototuzaqqa ilindi. Bıyl Almatynyń zoologııa ınstıtýty qurǵan fotoqurylǵynyń beınejazbasyna tústi.
Arshaty ormanshylary qar barysyn 2012 jyldan bastap zerttep keledi. 2008 jyly Jomart Amanbaev, Nurlan Qarabaev, Azamat Múbarakov jáne Marqakólden mamandar jınalyp, Reseıdegi úlken qoryqtardyń birinde onkúndik semınarǵa baryp qatysqan. Sol jerde fototuzaqtyń tilin úırenip, bilimderin shyńdaǵan. Esterińizge salsaq, qar barysy 2014 jyly jeltoqsanda túsirilgen. Alaıda alǵashqy sýret 23 qarashada túnde tartylǵan. Bul Ulttyq park úshin ǵana emes, kúlli elimiz úshin de úlken jańalyq bolǵany shyndyq. Odan keıin de qar barysyn zertteý toqtaǵan joq.
«Aıaqtan taýsylyp fototuzaq qurý ońaı deısiń be? – dep, jelke tustaǵy betkeıge kóz jibergen Manarbek Omarov áńgimesin áriden bastady. – Baspalap bara jatqan barysty óz kózimmen de kórdim. Arshatynyń taýlarynda tabanym tımegen jer joq. Anaý qar basqan shyńdy kórdiń be? – dedi kók tiregen shyńǵa qaraı qol soza. «Iá» degenshe bolǵan joq, – sondaǵy qar betimen syrǵanap tústim».
Manarbek quıryǵymen jer syzyp bara jatqandaǵy barysty osy mańnan kóripti. Qolda foto bolmaǵan soń, kóp eshkimge tis jara qoımaǵan. Keıin sýretke túsirgen soń ǵana dáleldi bolǵan. Ormanshylardyń sózine qarasaq, fototuzaq qurýdyń beıneti kóp. Qorym tastarǵa deıin atpen shyqsa, odan arǵy asqarǵa jaıaýlap shyǵady. Shaǵyl tasy egilip jatqan betkeılerge shyǵýyń da, túsýiń de beınet. Taýeshki men barystyń jymyna jetý de ońaı emes.
«Osydan on jyl buryn Arshaty ormanshylyǵynda barys fototuzaqqa ilingen soń, ózimiz de qyzyǵa bastadyq. Taý basyndaǵy tuzaqtardy ár teksergen saıyn jańalyq ashsaq eken degendeı nıetpen baramyz. Jazdyń kúni az ǵana fototuzaqty aıý qıratyp ketti. Qurylǵy kóbirek bolsa deımiz. Qýaty taýsylǵanda baryp aýystyryp otyramyz. Ony qurý, sheshý jumystaryna ózim tikeleı aralasamyn. Manarbek Omarov, Aqberen Qusmanov syndy senimdi, myqty jigittermen birge keıde taý asyp, ondaǵan saǵat jaıaý júremiz. Qyzyqty ári qıyn jumys», deıdi J.Amanbaev.
Ondaǵan saǵat tasty taýda júrgen ormanshylardyń kerzi etikterinen ne qalar deısiń. Aıaqtan tozyp júrip nebir ósimdik túrlerin de kezdestirgen. Jalpy, Altaı taýlarynda kók búldirgen, ıt búldirgen, qaraqat, altyn tamyr sekildi emdik shóp pen jemistiń sandaǵan túri bar. Jomart Amanbaev birde taý aralap júrip, Qoraly shatqalynda erekshe butaqty kózi shalǵan. Bir emes, birneshe ret kezdesken. Eń qyzyǵy, jaz bolsyn, qys bolsyn, japyraqtary túspeıdi eken. Bul nendeı qudiret dep, bir butaǵyn syndyryp, Ulttyq parktiń ǵylymı bólimine ótkizipti. Anyqtalǵandaı, ol tasty betkeılerge bitetin ledebýra dep atalatyn buta eken.
Arshaty ormanshylyǵynyń jartysynan kóbin ormandy alqaptar alyp jatqandyqtan, kóshet egý jumystary jıyrma jyldan beri endi ǵana júrgizile bastapty. Buǵan deıin 2003 jyly 20 gektar jerge kóshet otyrǵyzylǵan eken. Byltyr mamandar topyraqty zerttep, biraz jerge kóshet ekken. Onyń 70 paıyzy jersinip, tamyrlanypty.
Ormanshylardyń dál qazirgi atqaryp jatqan jumystary – janýarlardyń qamy. Qysta tuıaqtylardy qosymsha azyqtandyrý úshin, qaıyń butaǵynyń 320 dana býmasyn daıyndaǵan. Olardy taǵylardyń jolyna qaraı 21 aınalymǵa qoıady. Jeltoqsannan bastap qosymsha daıyndaǵan 22 tonna shópti bóledi. Al jazdyń kúni týrısterge jolseriktik qyzmet atqarady. Ǵylymı qyzmetkerlerge de jol bastaıdy. Arshatydan 16 shaqyrym jerdegi qoryq aýmaǵyna kireberiste, ótkizý beketinde týrısterdi tizimdeý, nusqaýlyq berý jumystary júrgiziledi. Shyndyǵataıdaǵy Radjan Batyrhanov atyndaǵy shekara zastavasy sarbazdarymen birlesip, reıdter júrgizedi. О́rt qaýipti kezeńde tilsiz jaýdyń aldyn alý úshin ár túrli sharalar uıymdastyrady.
Ormanshylardyń sózderine súıensek, eń úlken másele – kadr tapshylyǵy. Aýylda jetpisteı ǵana úı qalǵan, munda jastardyń turaqtanýy qıyndap barady. Mektepte de bala azaıǵan. Aýyl turǵyndarynyń barlyǵyna 500–600 tekshe metr otyndyq aǵash bólinip otyr. Kádelik aǵashtar da beriledi. Aırandaı uıyǵan Arshaty aýylynyń ormanshylary – naǵyz eńbektiń azamattary.
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany, Arshaty aýyly
