Tolassyz jaýynnan zárezap bolǵan dıqandar kún raıyn baqylap otyr. Árbir ashyq sát – altynnan qymbat. Utymdy qımyldaýǵa tyrysqanymen, táýlik boıy jumys isteý múmkindigi joq. Tańerteń shyq kepkenshe kidirip qalady. Qansha asyqqanmen jumys kúndizgi saǵat 10-11-lerde ǵana bastalyp júr. Ymyrt úıirile taǵy da ylǵal molaımaq. Qolbaılaý bolyp otyrǵan negizgi jaıt – osy. Ylǵal mol jyly astyqty keptirý – bir muń. Qazir oblysta syıymdylyǵy 4,3 mln tonna bolatyn elevatorlar irkilissiz jumys istep tur.
Aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda syıymdylyǵy 2,8 mln tonna tóńireginde astyq syıatyn qoımalar bar. Egin oraǵy bastalǵaly Bulandy aýdanyndaǵy «Arna» seriktestiginiń astyq qabyldaý kásiporny táýlik boıy jumys isteýge kóshken. Syıymdylyǵy 120 myń tonnalyq elevatorǵa tóńirektegi tórt aýdannyń dıqandary astyq pen maıly daqyldy tasymaldaıdy. Kásiporyn basshysy Klara Meńdibaevanyń aıtýyna qaraǵanda, tamyzdyń 25-inen bastap aýysymmen jumys isteýge kóshken.
Jaýapty naýqanda jumysshylar demalys kúnderi de bir tynbaıdy. Qyrýar eńbekpen ósirilgen astyqty ysyrapsyz saqtap qalýǵa óz úlesterin qosyp jatyr. Tańǵy saǵat jetiden túngi úshke deıin 2,5 myń tonna astyq qabyldap úlgeredi. Ile ushyrý, tazalaý, keptirý jumystary júrgiziledi. Egin oraǵy bastalǵaly alǵashqy bette ylǵaldylyq kórsetkishi 25 paıyz bolsa, kún ashylyp, tanaptaǵy dán birshama kepken soń ylǵaldylyq kórsetkishi 16-19 paıyzdyń tóńireginde bolyp tur. Bul jaı elevatordaǵy eńbekti sál de bolsa jeńildetedi.
Jetkizilgen astyq zerthanadan ótkizilgen soń birden keptirilýge nemese atjaldap úıýge jiberiledi. Astyq qabyldaý kásipornyndaǵy zyǵyr sabanymen jumys isteıtin keptirgish qurylǵy kúni-túni toqtaǵan emes. Qazir úsh myń tonnaǵa jýyq dymqyl astyq jınaqtalyp qalǵan. Áıtse de, kásiporyn dırektorynyń aıtýynsha, bul sonshalyqty qorqynyshty emes.
Bir jaqsysy, 87 adam eńbek etetin kásiporynda jumys kúshi jetkilikti. Tipti jan alyp, jan berisken naýqandyq jumys kezinde de syrttan kómek shaqyrmapty. Bar jumys mehanıkalandyrylǵandyqtan, qol kúshin qajet etetin tus seıilgen. Qazir bar sharýa kózdi ashyp-jumǵansha atqarylady. Bir júk mashınasyndaǵy dándi túsirý úshin nebári bes mınýt ýaqyt ketedi. Sóz arasynda astyq qabyldaý kásiporny «Bota 2015» seriktestiginiń zaýytyna qajetti shıkizatty saqtaıtynyn jáne Makınka qus fabrıkasy da qus azyǵyn osy jerde óńdeıtinin aıta ketsek, artyq bolmas.
Bulandy aýdanyndaǵy «Jýravlevka-1» seriktestigi – iri sharýashylyqtyń biri. Olar 116 myń gektar jerge dándi daqyl tuqymyn sińirgen. Seriktestiktiń bas dırektory Erlan Toqanovtyń aıtýyna qaraǵanda, astyq sapasy ártúrli. Úshinshi, tórtinshi klass ta bar. Ylǵaldylyǵy sortyna jáne egin oraǵyn júrgizý ýaqytyna baılanysty. Jaýyn kóp bolǵandyqtan, keıbir alqaptaǵy aqyq dán pispeı jatyr. Sondyqtan jaýapty naýqannyń merzimi meılinshe shekteýli. Qazir dánnen basyn kótere almaı, teńizdeı tolqyǵan egistik alqaptarda júzge jýyq astyq kombaıny jumysqa tartylǵan. Onyń basym kóbi – zamanaýı alymdy kombaındar.
– Bıylǵy kóktemgi egis kezinde jaýyn-shashyn kóp bolyp, ýaqyt ótkizip aldyq. Sondyqtan qońyr kúzde dán pispeı, qolbaılaý bolyp tur. Bul jaı bıdaıdyń sapasyna da áser etýde, al kóleminde kemistik joq. Seriktestik boıynsha gektar berekesi 30 sentnerden aınalyp jatyr. Bul ótken jylmen salystyrǵanda áldeqaıda kóp. Sońǵy táýlikterde bıdaıdyń ylǵaldylyǵy 17 paıyzǵa jetti, – deıdi «Jýravlevka – 1» seriktestiginiń dırektory Erlan Toqanov, – astyqty «Arna» elevatoryna tasymaldap jatyrmyz. О́zimizdiń qyrmandarymyzda da keptirgish qurylǵylar bar.
Seriktestik astyqty ysyrapsyz saqtaý úshin jeti jyldan beri jańa tehnologııa boıynsha syıymdy astyq qaptaryn paıdalanyp júr. Bul ádis tym ylǵaldy dándi saqtaýǵa septigin tıgizedi. Mundaı qaptardyń syıymdylyǵy – 60 myń tonna tóńireginde. Jańa astyqtyń 20 myń tonnasy qaptalǵan. Mamandardyń aıtýynsha, ylǵaldylyǵy 20 paıyzǵa jetetin 200 tonna astyqty jarty jyl saqtaýǵa bolady. Sýyq túsken kezde qaptaǵy dándi astyq qabyldaý kásiporyndaryna jóneltedi.
Sharýashylyqta kartop ta ósiriledi. 400 gektar egistik alqap sýarylady. Ekinshi nannyń birneshe suryptary otyrǵyzylǵan. Qazir kartop alqaptarynyń berekesi 32-45 tonna tóńireginde. Sharýashylyq keıingi úsh jyl boıy óz qoımalaryn paıdalanyp otyr. Kartopty úsh kombaınmen jınap jatyr. Qazirdiń ózinde suranys mol. Elimizdiń ońtústiginen, О́zbekstannan da satyp alýǵa tilek bildirýshiler tabylyp jatyr. Ár kún saıyn 100 tonna ónimdi jóneltýde, qalǵany qoımada saqtalady.
Aqkól aýdanynyń «Ýrıýpın» seriktestiginiń astyǵy jınalǵan alqaptarynda saban maıalary syńsyp tur. О́tken qysta malsaq qaýym osyndaı sabanǵa zar bolyp edi. Seriktestiktiń sabandy jınaýǵa ketken shyǵyny el alǵysymen ótelmek. Sharýashylyqtar ózderine eki myń tonna saban jınap almaq. Seriktestiktiń barlyq jumysshysyna shóp pen saban tegin beriledi eken. Jer ıgiligin kórip otyrǵannan keıin aýyldaǵy aǵaıynǵa janashyrlyq jasaǵan jaqsy ǵoı. Seriktestiktiń bas ınjeneri Ramıl Fathıevtiń aıtýyna qaraǵanda, egin alqaptarynyń jartysynan astamy jınaldy. Kóktemde on myń gektar jerge dándi daqyl tuqymyn sińirgen bolatyn. Mol ylǵaldyń arqasynda egin bitik shyqty. Sońǵy táýlikterde kún shaıdaı ashylyp, qaýyzdaǵy dán kebe bastady. Qazir dánniń ylǵaldylyǵy 14-15 paıyz shamasynda, al gektar berekesi 17 sentnerden aınalyp otyr.
Aqkól aýdanyndaǵy «Eńbek» seriktestiginiń egistik alqaptaryndaǵy yryzdyq úshin óristetilgen kúzgi dala joryǵy naǵyz qyzǵan shaǵynda. Seriktestiktiń bas ınjeneri Andreı Zınchenkonyń aıtýyna qaraǵanda, tańerteń bastyrylǵan dánde ylǵal kópteý. Shańqaı túste dánniń boıyndaǵy ylǵal keýip, 16 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Alqapta bastyrylǵan astyq ile qyrmanǵa jetkiziledi. Keptirilgennen keıin qoımaǵa toǵytylmaq. Gektar berekesi 20 sentnerdiń tóńireginde. Seriktestiktegi egistik alqaptardan jınalǵan bıdaıdyń sapasy da táýir. Sóz arasynda seriktestik organıkalyq tyńaıtqyshty paıdalanatynyn aıta ketken jón. Bıdaıdyń «orasan» surpyn ósiredi.
Seriktestik gerbısıdterdi, ózge de tyńaıtqyshtardy múlde paıdalanbaıdy. Astyqty alqaptarda jaz boıy birneshe márte mehanıkalandyrylǵan óńdeý jumystaryn júrgizedi. Andreı Zınchenkonyń pikirinshe, halyq bıdaıdyń bul surpyn aýyzeki tilde «túıeniń tisi» dep ataıdy eken. Sebebi bıdaıdyń ózge suryptarymen salystyrǵan meılinshe qatty ári túıe tisi tárizdi ımekteý pishinde. О́ndirilgen ónimge alys-jaqyn shetelden suranys kóp.
Osy jyly júgeri de ósiripti. Qazir kisi boıyndaı júgeri jaıqalyp tur. Sharýashylyq alpys gektar jerge amarant daqylyn mal azyǵyna paıdalanamyz dep tuńǵysh ret egip, tájirıbeden ótkizip jatyr.
Ýaqytpen sanaspaı, el ıgiligi úshin boıyndaǵy bar qýat pen qajyrdy sarqa jumsap, jaýapty kezeńniń talabyn jaqsy túsingen aqmolalyq dıqandar endi birer aptada aýa raıy múmkindik berse, bar jumysty tap-tuınaqtaı etip atqaryp shyqpaq.
Aqmola oblysy
