Bizdiń qoǵam qanshalyqty qaýipsiz?
Qaýipsiz qoǵam qurý – bizdiń eldiń de basty baǵyty. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jaqynda jarııalaǵan Joldaýyn da bul basymdyqqa kúsh salý kerek ekenin taǵy da bir shegelep tapsyryp qoıdy. «Meniń basty mindetimniń biri – Qazaqstandy qaýipsiz ári jaıly elge aınaldyrý. Quqyq qorǵaý organdaryna jáne basqa da jaýapty mekemelerge azamattardyń qaýipsizdigin barynsha qamtamasyz etý júkteldi. Ishki ister mınıstrligi usaq buzaqylyq pen vandalızmnen bastap, sheteldikterdiń zańsyz kóship kelýine jáne basqa da aýyr qylmystarǵa qatań tosqaýyl qoıyp, dereý jolyn kesýge mindetti. Quqyqtyq memlekette qylmys álemine oryn joq, qaraqshylyqty túp-tamyrymen joıý qajet», dedi Prezıdent.
Bul baǵyttaǵy jumysta qanshalyqty ilgerileý bar ekenin qaýipsiz elderdiń jahandyq reıtıngine qarap ta baǵamdaýǵa bolady. Máselen, Numbeo.com saıty 2024 jyldyń birinshi jartysynda qylmys deńgeıi, qaýipsizdik, densaýlyq, ekologııa, jalpy ómir súrý jaǵdaıy sııaqty faktorlardy eskere otyryp, álem elderiniń reıtıngin jarııalady. Osy reıtıngte Qazaqstan 146 eldiń ishinde qylmys deńgeıiniń 45,6 ındeks kórsetkishimen 75-orynǵa jaıǵasty. О́tken jyly elimiz 72-orynda bolǵan edi. Kórshilerimizge keler bolsaq, qylmys deńgeıine qaraı Qyrǵyzstan – 43, Reseı – 97, О́zbekstan – 120, al Qytaı 132-orynda tur.
Osy oraıda elimizde alaıaqtyq, esirtki satý, taratý qylmysy órship turǵanyn, ásirese, kámeletke tolmaǵandar arasynda jıilep ketkenin atap ótýge bolady. Ishki ister mınıstrliginiń málimeti boıynsha, osy jyldyń 8 aıynda polısııa esirtki taratýǵa qatysqan kámeletke tolmaǵan 30 balany ustaǵan. Esirtki jasyrýmen aınalysatyn 14 jastaǵy jasóspirimder de kezdesedi. Olar esirtki qylmysynyń jekelegen túrleri boıynsha eresektermen birdeı qylmystyq jaýapkershilikke tartylady.
«Esirtki qylmystary úshin qylmystyq jaýapkershilik 16 jastan, al jekelegen qylmystar boıynsha 14 jastan bastalady. Polısııa qyzmetkerleri barlyq oqý ornynda quqyqtyq túsindirý jumystaryn júrgizedi. Jyl basynan beri 725 myń adamǵa 9 738 túrli profılaktıkalyq is-shara ótkizildi. Basty nazarda joǵary synyp oqýshylary men ata-analarynan jyraqta ómir súrýdi bastaǵan 1-2 kýrs stýdentteri boldy», dedi IIM Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamenti bastyǵynyń orynbasary Baqytjan Ámirhanov.
Memleketterdegi qaýip-qater deńgeıi saraptalǵan reıtıngte qaýipsizdik boıynsha Qazaqstan 72-orynda (ındeks – 54,4) tur, ıaǵnı deńgeıi ortasha dep kórsetilgen. Bul 2023 jylmen salystyrǵanda bir oryn alǵa jyljyǵan. Jalpy, TMD elderiniń arasynda eń qaýipsiz el – О́zbekstan, ol 27-oryndy ıelengen. Qyrǵyz eli 104-orynǵa jaıǵasqan. Al dúnıe júzinde ómir súrýge eń qaýipsiz el Andorra delingen.
Sondaı-aq Numbeo.com saıtynyń málimetine súıensek, eldegi densaýlyq saqtaý ındeksi joǵary 60,65 balldy quraıdy. Alaıda ómir súrý sapasynyń ındeksi – tómen (104,81 ball), ómir súrý quny – óte tómen (29,32). Klımat ındeksi – 39,78 balmen ortasha, al qorǵashan ortanyń lastaný ındeksi 73,04 balmen joǵary dep baǵalanǵan.
Halyqtyń satyp alý qabiletiniń ındeksi – tómen (49,33), ıaǵnı kez kelgen qajetti zatyna qol jetkize almaıdy. Jyljymaıtyn múlik baǵasynyń kiriske qatynasy 10,24 dep ortasha ındeksti kórsetip tur. Jol júrý ýaqytynyń ındeksi de – ortasha (35.62).
Alańsyz ómir – Skandınavııa elderinde
Álemde ómir súrýge qolaýly elderdiń kóshin túzeıtin taǵy bir reıtıng bar. Bul – BUU-nyń «Dúnıejúzilik baqyt ındeksi» (WHR). Osy reıtıngte jyl saıyn Skandınavııa elderi eń baqytty elder qatarynan túspeı kele jatyr. Máselen, 2023 jyly Fınlıandııa jetinshi jyl qatarynan kósh bastady, odan keıin Danııa men Islandııa tur. Jalpy Norvegııa, Shvesııa, Fınlıandııa, Danııa ómir súrý deńgeıiniń kórsetkishimen túrli zertteýlerde únemi joǵary oryndarda keledi. Olar qazir álemdegi eń qaýipsiz memleketter dep tanyldy. Munyń birneshe sebebi bar. Aıtalyq, Norvegııada qylmys deńgeıi óte tómen, tipti eldiń Oslo jáne Bergen sekildi iri qalalarynda zań buzýshylyq tirkelmeıdi. Sonymen qatar elde lańkestik áreketterdiń, saıası qýdalaýdyń nemese áleýmettik tolqýlardyń qaýpi tómen.
Keıbir zertteýlerde baqytty el bolýdyń kilti memleketter kishkentaı, birtekti jáne baı bolýy ekeni kórsetiledi. Tipti ǵalymdar olardyń baqytty bolýy genetıkaǵa baılanysty degen boljam jasady. Alaıda WHR reıtıngine súıensek, mundaı teorııalar durys emes.
Baqyt deńgeıi týraly dúnıejúzilik baıandamanyń avtorlary turǵyndardyń ózin baqytty sezinýin eldegi halqynyń sanyna baılanysty ekenin dáleldeı almaǵanyn aıtady. Sonymen qatar Skandınavııa elderi – birkelki emes. Máselen, Fınlıandııa halqynyń shamamen 8 paıyzy – sheteldikter, Danııada da – sondaı shama. Máselen, baıandamanyń nátıjeleri eldegi ımmıgranttardyń úlesi jergilikti turǵyndardyń ortasha baqyt deńgeıine áser etpeıtinin kórsetken. Eń baqytty tizimdegi 10 elde ımmıgranttardyń úlesi ortasha eseppen 17,2 paıyzdy quraǵan, bul álemdegi ortasha kórsetkishten eki ese kóp. 25 jyldyq tájirıbesi bar, Dúnıejúzilik baqyt týraly eseptiń redaktory, professor Djon Hellıvell «Euronews»-ke bergen suhbatynda «Skandınavııa elderiniń halqy qalaı baqytty?» degen suraqqa: «Baqytty el bolýdyń kilti turǵyndardyń jan basyna shaqqandaǵy IJО́, áleýmettik qoldaý, salaýatty ómir súrý uzaqtyǵy, bostandyq, jomarttyq jáne sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy sekildi kórsetkishte jatyr», dep jaýap berdi. Ǵalym munyń aqshamen baılanysty emes ekenin aıtady. Skandınavııa elderi salystyrmaly túrde baı turady. Biraq álemde qanshama baı el bar, olardyń barlyǵy skandınavııalyqtar sııaqty baqytty emes. Aıtalyq, Sıngapýr – álemdegi eń baı memleketterdiń biri, biraq baqyttyń kórsetkishi boıynsha 26-orynda. Al munaıǵa baı Saýd Arabııasy – 27-orynda.
Negizi ǵalymdar bul elderde memlekettik qyzmetterdiń sapasy joǵary, sondyqtan qaýipsizdik deńgeıi joǵary deıdi. «El úkimetteri qarttarǵa sáıkesinshe zeınetaqy, qyzmetkerlerge joǵary demalys aqysy, naýqastar men múgedekterge joǵary járdemaqy, tipti jumyssyzdarǵa kóp járdemaqy taǵaıyndaǵan, densaýlyq saqtaý men bilim berý – tegin. Memlekettik ınstıtýttar teńsizdik deńgeıin boldyrmaýdyń barlyq amalyn jasaıdy, adamdardy olarǵa sene alady. Mine, qaýipsiz qoǵam osylaı qurylady», deıdi Djon Hellıvell.
BUU reıtınginde Lıvııa men Somalı, Aýǵanstan men Venesýela eń qaýipti elder dep tanylǵan. Sondaı-aq Sırııa, Iemen, Irak jáne Nıgerııanyń keıbir aýdandarynda qaýip-qater baıqalady. Sanattar boıynsha alynǵan nátıjelerge sáıkes, densaýlyqqa qaýip tóndiretin elderge Gvıneıa, Serra-Leone, Lıberııa, Iemen, Soltústik Koreıa jatady. Sonymen qatar atalǵan esepte jol-kólik oqıǵalary qaýpi joǵary elderge Belız, Domınıkan Respýblıkasy, Saýd Arabııasy engen.
Túptep kelgende, barlyq ólshemderge sáıkes, búgingi tańda jeruıyq Skandınavııa elderinde saltanat quryp tur.
