Áıgili aport qaıta jańǵyrady

Ulttyq ǵylym akademııa­synyń prezıdenti Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, elimizdiń baq sharýashylyǵy salasyn damytýda úlken áleýeti bar.

«Memleket basshysynyń baq sharýashylyǵyn damytý, sondaı-aq aport alma sor­tyn saqtaý, qaıta jańǵyr­tý jónindegi tapsyrmasyn oryn­­daý maqsatynda qazir osy áıgili sortty qaıta jań­ǵyrtý jospary ázirlendi. Aport­tyń ártúrli formasy ara­syndaǵy genetıkalyq aıyr­mashylyqtardy anyqtaý, sorttyq aralasýdy boldyrmaý maqsatynda tańdalǵan for­malarǵa genotıpteý júr­gizi­lip jatyr. «Qazaq jemis-kókónis ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty» (QazJKǴZI) «Tal­ǵar» aımaqtyq fılıa­ly­nyń pomologııalyq baǵy ne­gi­zinde 5 gektar aýmaqta aport­tyń «Almaty», Qan­dy-qy­zyl sorttarynyń ana-cheren­kalyq baǵy quryldy. Baqty otyrǵyzý kezinde ınstıtýt ázirlegen tehnologııa negizinde tindik mádenıet ádisimen saýyqtyrylǵan kóshet materıaly paıdalanyldy. Gene­tıkalyq taldaý arqyly aport sortymen úılesimdiligi boıynsha jabaıy Sıvers almasynyń popýlıasııasynan formalar iriktelip, saýyq­tyrylǵan aport telisiniń materıalyn ósirýge arnalǵan telitýshi negiz retinde paıdalanyldy», dedi.

Aporttyń erekshe sort ekenin atap ótken jón, ony «patsha alma» dep te ataıdy. Ereksheligi – Almatynyń taý bókterinde teńiz deńgeıinen 950-den joǵary jáne 1 250 metrden tómen jerlerde oń­taıly shekteýli termaldy jaǵ­daıda joǵary sapaly je­mister beredi. Almaty obly­synda aport ósirýge qo­laı­ly aımaqtar – Talǵar, Qa­ra­s­aı jáne Eńbekshiqazaq aýdanda­ryndaǵy taý bókterleriniń tar jolaǵy. Osyǵan baılanysty aportty qaıta jańǵyrtý máselesinde ońtústik-shyǵys­taǵy tómengi taý bókteri aı­ma­ǵynda bos jer­lerdiń qolje­timdiligine qatysty qosymsha qıyndyq bary aıtyldy.

Bul jerde bos jerlerdiń ınventarızasııasyn júrgizý, bolashaq aport baqtarynyń ornalasý aımaqtaryn júıeleýge klımattyq jaǵdaılar, topy­raqtaǵy negizgi qorektik ele­mentterdiń quramy, ylǵal­dylyq deńgeıi sııaqty des­krıp­­­torlardy qamtıtyn bi­ryń­ǵaı derekter bazasynda olardyń geoaqparattyq tal­daýyn muqııat ótkizý mańyz­dy. Almaty oblysy ákimi­niń orynbasary Nurjan Qu­daı­bergenov aport ósirýdiń qıyn ári kóp shyǵyndy ekenin eskertip, aımaqta aport baq­tarynyń aýdany kúrt azaı­ǵanyn alǵa tartty. Sondyq­tan memleket pen sharýalar bir­le­sip jumys istese, aport ósirý­di qaıta jandandyrýǵa bolatynyn aıtty.

«Almaty oblysy boıynsha baqtardyń jalpy aýdany júzimdikterdi qosqanda 18,9 myń gektar. Onyń ishinde alma baqtarynyń aýdany 11,1 myń gektar bolsa, 2,0 myń gektary – ıntensıvti alma baqtary. Jyl ótken saıyn aport sortynyń sapasy tómendep, túrli aýrýǵa sezimtaldyǵy sebebinen aport baqtarynyń kólemi 1 071 gek­tardan 446 gektarǵa azaıdy. Aport baqtarynynyń alańyn kóbeıtý maqsatynda Eńbekshiqazaq, Talǵar, Uıǵyr, Qarasaı aýdandarynda baq kólemin 1 036 gektarǵa jet­kizýge bolady», dedi oblys ákiminiń orynbasary.

О́ńirde aport sortyn ósi­rýmen «Taırov», «Djýlfaev», «Bada­lov», «Badenko», «Sherad­ze», «Baıýzakov», «Abdýal­lıeva R», «Lýneev», «Zýbanov», «Amı­na», «Lazgıev» syndy iri sharýa qojalyqtary men «Qazaq jemis-kókónis ǵylymı-zertteý ınstıtýty» Talǵar aımaqtyq fılıaly JShS aınalysyp keledi.

Nurjan Qudaıbergenovtiń aıtýynsha, sońǵy jyldary aport «bakterıalyq kúıik» ka­ran­­tındik aýrýyna ushyraǵan.

«Bul jaǵdaı qorǵanys sha­ralaryn ázirleýdi qajet ete­di. О́rttiń alǵashqy ınfek­sııa­sy ádette kóktemde, gúl­de­ný kezinde damıdy. Bakte­rııa­lar gúlge tozańmen nemese aýrý ósimdikterden saý ósim­dikterge taralatyn qoz­dyr­ǵysh bakterııa­lardyń bo­lýy­na baılanys­ty túsýi múm­kin. Tasymaldaý agent­teri jándik­ter, qustar, jań­byr men sýarý sýy, jel bolýy yqtımal. Atmosferalyq ylǵaldyq shamamen 70 paıyz jáne aýa tem­peratýrasy 18 gra­dýs­tan joǵary bolǵan kezde bak­te­rııa­lar tez kóbeıip, bu­taq­­tardaǵy qabyq boıymen qoz­ǵalady. «Bakterııalyq kúıik­­tiń» taralý jyldamdyǵyn bol­­dyr­maý nemese azaıtýǵa fıt­o­­­sanıtarlyq sharalar keshe­ni júrgiziledi, onyń ishinde aýrýdyń taralý aımaqtarynan otyrǵyzý materıalyn ákelýge tyıym salý, qatty zardap shekken aǵashtardyń ornynda tamyrymen julý jáne órteý. Osy sebepterge baılanysty aımaqtyń sharýalary men fer­merleri aport baqtaryn salýdan bas tartady», deıdi.

Aport baqtaryn salý memleket tarapynan sharýashylyq júrgizýshi sýbektilerge qar­jylyq kómek kórsetilgen jaǵ­daıda joǵary bolmaq. My­sa­ly, aport sortyn salýǵa, ósi­rýge sýbsıdııalar bólý qajet.

«Almaty oblysynda 2025-2029 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy negizinde qoıylǵan mindetterdi iske asyrýǵa 1 090 gektar baq salý qajet. Mem­lekettik qoldaýdyń bir túri – jeńildetilgen nesıe berý. Aport sorty jemis berý ke­zeńine 7–8 jylda ene­tindik­ten jáne uzaqmerzim­di joba bolǵandyqtan, sharýashy­lyq­tarǵa nesıeleýdiń tıisti jeńil­dik kezeńin usyný qajet», dedi Nurjan Keńesuly.

«AF Talǵar» dırektory Saǵı Soltanbekov «Aportty jańǵyrtýdyń ǵylymı táji­rıbesi – almanyń kóne sorttaryn qaıta qalpyna keltirý múmkindiginiń úlgisi» taqyry­bynda jasaǵan baıandamasynda aport sortyn qaıta jandandyrý ǵylymı negizdelgen kózqarasty talap etetinin túsindirdi.

«Sonyń nátıjesinde Joń­ǵar-Alataý jáne Ile Alataý UMTP aýmaǵynda jabaıy alma popýlıasııasynda 30 forma jınaldy. Iriktelgen aport klondary in vitro jaǵdaıynda vırýstyq aýrý­lardan saýyqtyryldy. Mo­lekýlıarlyq taldaý negizinde DNQ profılderi sáıkes kelgen 11 sort-telitýshi kombınasııasy anyqtalyp, kóshet alyndy. Alynǵan kóshettermen 2015 jyly pomologııalyq baqta 5 gektar ýchaskege tájirıbelik baq otyrǵyzyldy. 2022 jyly alǵash­qy ónim alyndy. Atalǵan baqta molekýlıarlyq taldaý­men bakterıaldy kúıik jáne taz qotyr aýrýlaryna tózim­di genderi bar formalar anyq­tal­dy. Jalpy aıtqanda, res­pýb­lıkanyń jemis-jıdek daqyl­darynyń gendik qory óte baı. Pomologııalyq baq óz jumysynda jemis daqylda­rynyń qundy kolleksııasyn kurǵan. Joǵaryda aıtylǵan ǵylymı jumystar oń nátıje kórsetti. Sondyqtan ol alma­nyń basqa da kóne sorttaryn qaıta qalpyna keltirý múmkindiginiń úlgisi dep sanaımyz», degen Saǵı Soltanbekov jemis sala­synyń qarqynyn arttyrý, aport almasynyń qaıta jandandyrýǵa qatysty birqatar usynys bil­dirdi.

Almaty oblysy