Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
– Sergeı Vladımırovıch, zaýyt baǵyty týraly qysqasha aıta ketseńiz.
– Uzaq ýaqyt boıy «ÚMZ» AQ ýran óndirisiniń sońǵy ónimi – otyn tabletkalaryn shyǵaryp keledi. Álemde mundaı kásiporyndarda tolyq tehnologııalyq sıkl bar, onyń sońǵy ónimi reaktorǵa quıýǵa daıyn otyn – otyn jınaǵy bolyp sanalady. Bizdiń zaýyt 1977 jyldan beri ýran túıirshikterin shyǵarady. Árıne, qazir zaman talabyna saı jańardyq.
– Ýrandy óndirý men baıytý elimizde qazir qaı deńgeıde júrgizilip jatyr?
– Elimizde ýran qory mol. Álemde ýran óndirisi boıynsha ekinshi orynda turmyz. Geotehnologııalyq polıgonda ýran tikeleı óndiriledi. Oǵan jer asty shaımalaý ádisi paıdalanylady. Ǵalymdar bul tásil qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeıtin ári ónimdilik jaǵynan eń tıimdi ádis ekenin aıtyp júr. Uńǵymalar arqyly ýrandy jer astynda eritip, daıyn ónimdi eritkishke daıyndap, sorý uńǵymasy arqyly arnaıy eritindi qabyldaý men taratý qondyrǵysyna jetkizedi. Jer astynan alynǵan suıyqtyq birneshe satyda hımııalyq óńdeýden ótedi.
Odan keıin tabıǵı ýran otyn jobasy sheńberinde Reseıge konversııaǵa (ýran geksaftorıdiniń óndirisine), odan keıin baıytylýǵa jiberiledi. Iаdrolyq otyndy alýǵa tabıǵı ýrandy ýrannyń geksaftorıdi túrine kóshirý qajet jáne 235U ızotopy 5% tómen deńgeıge deıin ýrandy baıytýdy júrgizý kerek. Baıytý úderisi birneshe aı júredi. Ári qaraı baıytylǵan ýran ónimi untaq pen otyn tabletkasyn óndirýge «Úlbi metallýrgııa zaýytyna» jetkiziledi.
Qazir elde ýran óndirý edáýir artty. Byltyr 21 112 tonna óndirilse, bıylǵy jospar – 22 500 tonna. Ázirge óndirilgen tabıǵı ýrannyń basym bóligi ózge elderge eksporttalady. Iаdrolyq otynnyń 40-45%-y Azııaǵa ketse, qalǵany Eýropa men AQSh-qa jóneltiledi.
– Kásiporynda ıadrolyq otyn qalaı óndiriledi?
– Otyn tabletkasy – ıadrolyq otynnyń negizgi komponenti. Bul 235U ızotopy boıynsha baıytylǵan ýran dıoksıdi untaǵyn nyǵyzdaý, odan ári qaqtaý ádisimen óndiriledi. Otyn tabletkalaryn shyǵarýdyń tehnologııalyq úderisi – óte kúrdeli, joǵary tehnologııalyq óndiris. Tabletkalardy daıyndaý eki kezeńnen turady. Aldymen ýran geksaftorıdinen keramıkalyq surypty ýran dıoksıdiniń untaǵyn shyǵarý iske asyrylady, budan keıin alynǵan untaqtan untaqty metallýrgııa ádisimen tabletkalardy daıyndaý júrgiziledi.
Tabletkalar tegisteý, keptirý, geometrııalyq ólshemderin jáne syrtqy túrin baqylaý operasııalarynan ótedi. Uzyndyǵy, dıametri, aqaýlarynyń bolýy boıynsha baqylaýdan ótpeı qalǵan tabletkalar óndiristik úderiske qaıtarylady.
О́ndiristik tabletkalardyń bir bóligi «Úlbi-JBQ» JShS zaýytyna jiberiledi, munda zamanaýı tehnologııalardy qoldanýmen olardy qýys qubyrshalarǵa – jylý bóletin elementterge (tvelder) salady. Budan ári tveelder jylý bóletin quramalarǵa jınalady. Jylý bóletin quramalar – sońǵy ónim, ıadrolyq reaktorda jylý energııasyn alýǵa arnalǵan joǵary tehnologııalyq, mashınaqurastyrýshy buıym.
– Zaýytta óndirilgen ıadrolyq otynnyń basqa elder men kompanııalarda óndiriletin ıadrolyq otynmen salystyrǵanda qandaı aıyrmashylyǵy bar?
– Úlbi metallýrgııa zaýyty otynynyń sapasy ony óndirý tehnologııasy ıeleriniń sertıfıkattarymen rastalady. Buryn «ÚMZ» AQ keńes jáne Eýropa elderiniń AES qajettilikteri úshin Reseı dızaınyndaǵy VVER jáne RBMK reaktorlaryna arnap otyn tabletkalaryn shyǵarǵan. 2011 jyldan bastap zaýyt Qytaı atom stansalaryna fransýz dızaınyndaǵy otyn tabletkalarynyń sertıfıkattalǵan jetkizýshisi atandy. 2021 jyldan bastap «Úlbi-JBQ» JShS birikken Qazaqstan Qytaı kásipornynda («Úlbi metallýrgııalyq zaýyty» AQ – 51% («Qazatomónerkásip» UAK» AQ enshiles kompanııasy) jáne CGNPC-URC – 49%) AFA3GTM dızaınyndaǵy jylý bóletin quramalary shyǵarylady. О́nim CGN qytaılyq korporasııasyna tıesili QHR atom stansalaryna jetkiziledi.
– ÚMZ-de daıyndalǵan ıadrolyq otyndy Qytaıdan basqa elderdegi AES reaktorlarynda paıdalanýǵa bola ma? Ol barlyq reaktorǵa jaramdy ma?
– Iá, eger reaktor AFA3G™ fransýz dızaınyndaǵy jylý bóletin quramalarda jumys istese, árıne, bolady. Sáıkes dızaın tańdalǵan jaǵdaıda ÚMZ-de otyn jınaǵyn daıyndaý ábden múmkin. Qytaıdyń, sondaı-aq Fransııanyń da uqsas reaktory bolsa ıgi. Eger reseılik nemese koreılik dızaın tańdalsa, ony jasaı almaımyz. О́ıtkeni ol úshin basqa jınaqtarǵa arnalǵan jańa óndiris ornyn uıymdastyrý qajet. Biraq joba ekonomıkalyq jaǵynan tartymdy bolýy úshin óndiris qýaty jylyna keminde 200 tonna bolýy kerek. Otandyq atom elektr stansasynyń qaıta júkteýi nebári 35 tonna (bir reaktor) bolatynyn eskersek, ony satyp alý ońaı ári arzan bolady.
Áıtse de, otyn jınaǵyn qurastyrý zaýytynda ornatylǵan qondyrǵy jylyna 400 tonna ýran ekvıvalentin shyǵarýǵa eseptelgen. Ázirge 200 tonnany jarııa ettik. Kólemdi ulǵaıtýǵa kásiporyn jumys rejimin ózgertý kerek, ıaǵnı eki aýysymda jumys isteýge kóshemiz. Ol úshin birqatar áriptestermen kelisim jáne úılestirý jumysyn júzege asyrý kerek.
– Eger AES salý týraly oń sheshim qabyldansa, bolashaq atom elektr stansasy úshin otyn óndirýge ÚMZ daıyn ba?
– Atom stansasyn salýǵa baılanysty oń sheshim qabyldanǵan jaǵdaıda, elimiz belgili bir sharttarda ony óziniń ıadrolyq otynymen qamtamasyz ete alady. Qazir «ÚMZ» AQ qatysýymen birikken kásipornynyń qýattarynda AFA3G™ fransýz dızaınyndaǵy jylý bóletin quramalar shyǵarylady. Eger stansaǵa otynnyń osyndaı túri qajet bolsa, óndiris kólemin arttyrýǵa múmkindigimiz bar.
Tipti, basqa reaktor qurylymy, sáıkesinshe basqa dızaındy otyn tańdalsa da, «ÚMZ» AQ tehnologııany túzetken soń otyn tabletkalaryn, ıaǵnı jylý bóletin quramalardy daıyndaý maqsatynda quramdas bólikterdi shyǵara alady. Biraq kez kelgen jaǵdaıda elimizdegi AES úshin ıadrolyq otynnyń komponentterin óndirý, sondaı-aq AFA3G™ dızaındaǵy jylý bóletin quramalardy shyǵarý úshin ÚMZ-de barlyq qajetti tehnologııalyq múmkindikter men kadrlyq kásibı quzyret bar.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
