Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bizde syrtqy taýar naryǵy tek shıkizattyq baǵytta qalyptasty. Shıkizattyq emes baǵyttaǵy arnalar áli júıelengen joq. Otandyq óndiristiń nany bolyp sanalatyn shıkizat shetel asyp jatyr. Álemdik naryq úshin shıkizattyq eksport ekonomıkalyq áleýettiń kórsetkishi emes. Syrtqy naryq kózderin ártaraptandyrýǵa daıyn ónimder eksporty arqyly ǵana qol jetkize alamyz, deıdi sarapshylar. Kásipker Dáýren Halmettiń aıtýynsha, aımaqaralyq úılestirýsiz jáne Úkimet pen bıznes tarapynan belsendi kúsh-jigersiz damý qıyn.
«Biz sol kezde ǵana ishki naryqty daıyn ónimdermen qamtamasyz etip, eksport arasyndaǵy teńgerimdi saqtaımyz. Ishki naryqtyń máselesin sheshsek, syrtqy naryqtyń jalyna jarmasý jeńil bolady. Bul maqsatty eńserý úshin keı segmentterde qosylǵan qun salyǵy negizinde ımport pen eksport arasyndaǵy aıyrmashylyqty teńestirýge basymdyq berý kerek. Daıyn ónimder segmentindegi keıbir taýarlarǵa kerek polıpropılen shıkizaty Qytaıǵa arzan baǵada eksporttalady. Sebebi otandyq kompanııalar syrtqy naryq kózinen aıyrylyp qalǵysy kelmeıdi. Shıkizattyq emes ekonomıkaǵa den qoıǵan Úkimet oǵan qajetti shıkizatty ishki naryqqa tıimdi baǵamen satý máselesin de sheshý kerek», deıdi.
Astyq segmenti de eksportqa baılanyp, ishki naryqqa qyryn qarap tur. 2007 jyly un eksporttaýdan álemde kóshbasshy boldyq. Arada úsh jyl ótkende Túrkııaǵa jol berdik. Qazir О́zbekstan da basty básekeleske aınalyp kele jatyr. Astyq óńdeýshiler odaǵynyń basshysy Evgenıı Gannyń aıtýynsha, un tartatyn kásiporyndarǵa jaqsy jaǵdaı jasalsa, astyqty shetelge shıkizat túrinde satý tıimdi bolmaı qalady.
«Naryqtyń osy segmentindegi basty ımporttaýshymyz – Aýǵanstan. Byltyr halyqaralyq naryqqa jóneltilgen unnyń 70 paıyzy osy elge eksporttaldy. Qazir ózbek kásipkerleri bıdaıdy kóbirek ımporttap, odan un ónimderin daıyndap jatyr. Olar Aýǵanstan naryǵyna shyǵyp, bizdiń kásipkerlerdi yǵystyra bastady. Kórshi elde bıdaı óńdeý qýattylyǵy jyl saıyn 2,5-3 mln tonnaǵa ósti. Un daıyndaýmen aınalysatyn kásipkerlerge salyq jeńildikteri men preferensııalarmen qosa proteksıonıstik qoldaý kórsetip otyr. 2022 jyly kórshi el 2 mln 762 myń tonna bıdaıymyzdy satyp alsa, 2023 jyly bul kórsetkish 3 mln (2,99 mln) tonnaǵa deıin kóterildi», deıdi.
Sarapshy aıtyp ótkendeı, bıylǵy otandyq un eksporty kóleminiń qansha bolatyny belgisiz. 2022-2023 marketıngtik jylda 884 myń tonna un eksporttalǵan.
Sarapshy Zamır Qarajanovtyń aıtýynsha, ekonomıkalyq saıasat qazba baılyqty syrtqa satýǵa beıimdelgendikten, shetel kapıtalyn shaqyryp, basqa salalardy damytýǵa kóp kóńil bólingen joq.
«Shıkizat eksportyna súıengen el ekonomıkasy alǵashqy 15 jylda ǵana táýir damydy. Ol kezeń tarıhta «munaı dáýreni» degen atpen qaldy. Damýdyń eshkimge uqsamaıtyn úlgisi ekonomıkany da, naryqty da munaı, metall sııaqty naryqtaǵy baǵasy qubylyp turatyn shıkizat saýdasyna «baılap», shıkizat baǵasy óskende ekonomıkasy damyp, qarqyn alyp, baǵa tómendegende kúzgi japyraqtaı qaltyrap ketetin elge aınaldyrdy», deıdi.
Aıtýynsha, ónim ótkizý kanaldaryn ártaraptandyrý baǵytyndaǵy ózgeristerdi ımport pen eksport arasyndaǵy baj salyǵyn teńestirýden bastaý kerek.
«Import pen eksporttyń baj salyǵyndaǵy teńgerimsizdikten naryqqa qajet taýar shetel asady nemese shetelden keledi. Osy másele sheshilse, ishki naryqta daıyn ónimder shyǵarýmen aınalysatyn kásiporyndar arasyndaǵy iskerlik baılanys máselesi sheshiledi. «Shell», «Chevron», «Agip» syndy álemge áıgili kompanııalardyń shetelderde tereń óńdelip, elimizge qaıta kelgen taýarlary týraly az aıtylmaıdy. Importty satyp alýǵa jumsalǵan qarjy shetel ekonomıkasyn damytýǵa baǵyttalyp jatyr. Kásiporyndar arasynda júıeli baılanystyń joqtyǵy – naryq zańyna qaıshy qubylys. Damyǵan elderde kez kelgen joba ımporttyq ári ishki naryqtaǵy múmkindikti zerttep baryp qabyldanady. Bizdegi jobalardyń 90 paıyzy eksportqa laıyqtalǵan. Nátıjesinde, óndiriske qajetti shıkizatty QHR nemese Reseı ımporty arqyly sheshýge tyrysty, ımportqa táýeldilik sındromyn ishki naryqtyń múddesinen joǵary qoıdy. Úkimetke osy olqylyqtyń ornyn toltyratyn kez keldi. Ońtústiktegi kásiporyndardyń shıkizatqa degen qajettiligin eldiń batys, ortalyq aımaǵyndaǵy kásiporyndardyń múmkindigimen sheshýge bolady. Bul oblysaralyq ıntegrasııany tereńdetedi. Jaıylymdyq jeri mal basyn kóbeıtýge múmkindik beretin aımaqtarda mal terisin óńdeıtin kásiporyndar sanyn kóbeıtse, kólik qurastyratyn zaýyttardyń, jıhaz daıyndaıtyn kásiporyndardyń óńdelgen terige degen qajettiligi óteledi. Mundaı mysaldar óte kóp. Bizdiń elde ulttyq ınvestorlardyń, shaǵyn bıznes sýbektileriniń ınvestısııalyq múmkindigi – áli zerttelmegen taqyryp», deıdi Z.Qarajanov.
ALMATY
