Qazaqtyń búrkitshi qyzdary: Sheteldikter úsheýin kınoǵa túsirgen

Degenmen búginde Mońǵolııada Aısholpannyń artynan ergen sińlileri kóp ekenin eshkim bile bermeıdi.

Ári sheteldikterdiń nazaryna iligip, álemge áıgili bolǵan Aısholpan ǵana emes. Osy ýaqytqa deıin úsh birdeı qazaqtyń búrkitshi qyzy týraly fılm túsirilgen. Bálkim Aısholpanǵa eliktegen bolar, bolmasa qusbegilik óner bul jaqta sahna qoıylymdarynan góri, kúndelikti tirshiliktiń áli de bolsa bir bólshegi bolǵandyqtan, qolyna búrkit qondyrǵan «dýzkalardy» (jergilikti halyq qyzdardy osylaı erkeletedi) kóp kezdestirýge bolady.

Aıbota balapan búrkitimen birge

Alǵashynda áleýmettik jelide janyna búrkit qoıyp, óleń oqyǵan Aıbotamen tanystym. Aıbota Kóshegen – Altaı sumynynyń týmasy. Atasyna enshiles bolsa da, ákesi Serikbol da qusbegilikpen aınalysyp, ańǵa shyǵatyn qazaq.

Jaz Jalańash jaılaýyna shyǵyp, qys­ta Altaıǵa kóshetin Kóshegen aqsa­­qal­dyń úıinde qazir eki birdeı búrkit bar. Bireýi – 4 jasqa tolǵan anadan, qana­ǵa shyǵyp bara jatqan uly qus. Ekinshisi – 40 metrlik quzdan úsh kún baryp júrip ázer alǵan balapan. Qus jasyn ajyrata almaıtyn bizge júni qaraıyp, quı­ryǵy uzarǵan balapan da qyran sııaq­ty kórindi. «Biz búrkitti kóp usta­maı, ana jasyna tolǵanda mindetti túrde ushyra­myz. О́ıtkeni ol túz taǵysy bolǵan soń, dalany ańsaıdy ári ana búrkitti kıiz úıdiń buryshyna baılap qoıǵan qııanat. Sondyqtan quzǵa qonyp, balapan bassyn degen nıetpen usharynan buryn bir maldy soıyp, aldyna salyp, aqtyǵyn baılap jiberemiz», deıdi Kóshegen aqsaqal áńgime barysynda.

Al jıyrma kúndik balapanǵa at qoıylmaǵan, Aıbotaǵa arnap ákelgen. Qyrannyń ornyn basatyn balapan tamaqty da qoldan durys jeı almaı adam­nan qashqaqtap, sıpaıyn deseń, aýzyn ashyp, qylyq kórsetedi. Aıbota­men Jalańash jaılaýynda birneshe kún júrgende osyndaı áserli sátterge bólendik. Aıtpaqshy, Aıbotanyń kish­kentaı sińlisi Uljan Serikbolqyzy da ápkesiniń jolyn qýyp, ósip keledi.

Al endi Aıbota týrısterdiń nazaryna qalaı ilikti? Fılm qashan túsirildi?

«Búrkitshi shaqyrady» (Der Ruf der Adlerjägerin) atty fılm – Aısholpannan keıin túsirilgen týyndy. Biraq Aıbo­tadan buryn 2017 jyly taǵy bir búrkitshi qyz, Tulba sumynynyń týmasy Aqbota О́rken týraly sheteldikter eki birdeı fılm túsirgen eken. Bul týraly sálden soń. Aıbota týraly Altaı taýlarynda túsirilgen týyndynyń avtory nemis jýrnalısi, kınorejısser Carsten Stormer (@carstenstormer). «Búrkitshi shaqyrady» (Der Ruf der Adlerjägerin) atty fılmniń 30 mınýttyq úlgisi 8 aqpanda jaryqqa shyqqan. Al shilde aıynda bir saǵatqa jýyq tolyq nusqasy kórermenge jol tartypty. Avtor 14 jastaǵy qazaqtyń qaısar qyzyn kórsetýge barynsha tyrysqan. Ásirese taý­dan quldılaı aqqan qyrannyń ekpinine shydamdylyq tanytqan sátin áserli kórsetken.

Aıbota Kóshegen qazir Baıan-О́lgeıdegi batyr M.Ikeı atyndaǵy №1 onjyldyq mektepte 11-synypta oqıdy. Armany – jýrnalıst bolý. Soǵan saı mánerlep oqý, shyǵarma jazý sııaqty saıystarǵa únemi qatysyp turady. «Otandastar» qorynyń jazǵy lagerine kelip, atajurtta birneshe kún bolyp qaıtypty.

Aqbota О́rken men ataqty jýrnalıst Martına Voısehovskaıa

Al tulbalyq búrkitshi qyz Aqbota О́rken týraly aldymen aýstralııalyqtar fılm túsiredi. Biraq túsirilimnen keıin olar bizdiń keıipkerimizben múl­de habarlaspaǵan. «Sondyqtan ol fılm jaryqqa shyqty ma, joq pa, ol jaǵynan habarymyz joq», deıdi Aqbota. Odan keıin Mońǵolııanyń qara sýyǵyna qaramastan saıatshylyq maýsymynda búr­kitshi qyzben jolyǵýǵa 2017 jyly polshalyq ataqty telejúrgizýshi, alpınıst, saıahatshy jáne jazýshy Martına Voısehovskaıa (Martyna Wojciechowska) keledi. Polshadaǵy «National Geographic» jýrnalynyń bas redaktory ári álemge jeti birdeı shyńdy baǵyndyryp tanyl­ǵan telejúrgizýshi bul joly jaı ǵana qaısar qyzdyń beınesin somdap qaı­tady, ol shalǵaı taýlarda tirshi­lik etetin jergilikti búrkitshilerdiń shynaıy ómirin kórsetedi. Kóshpeliler dástúriniń bolashaǵyna alańdaýshylyq bildiredi. Ony «Álemniń úzdik áıeli» atty týyndyda avtor ádemi keltiredi.

«Shalǵaıdaǵy aýyldardyń jigitteri, er-azamattary qalaǵa jumysqa orna­lasýǵa, jaqsy ómir súrýdi armandap jolǵa shyqqanda, olardyń dástúrin saq­tap qalý endi qarshadaı qyzdardyń qolynda» deıdi jýrnalıst. Fılm keıin birneshe baıqaýda Gran-prı utyp alǵan. Rasynda, órkenıet kóshi adamı qundylyqtardyń ózgerip, salt-dástúr, mádenıetten alshaqtap bara jatqany tek kóshpeliler úshin ǵana emes, álem úshin qaýipti qubylysqa aınalǵany zańdylyq. Buny jýrnalıst týyndyǵa arqaý ete otyryp, sol kezde nebári 13 jasta bolǵan Aqbota О́rkenniń bolmysyn erekshe ashady.

Aqbota – otbasyndaǵy tórt balanyń kenjesi. Ákesi uıada kórgenin istep, bala kezinen búrkit salǵan, Qazaqstanda dúnıejúzilik búrkitshiler jarysynda úshinshi oryn ıelengen eken. Al anasy – 40 jyl mektepte qyzmet istegen ustaz. Aqbotanyń úsh aǵasy da bilim jolyn tańdaǵan: úlkeni – zańger, ekinshisi – Túrkııadan bilim alǵan sáýletshi, úshinshisi – myltyq atýdan sport sheberi. Qazir Qazaqstanda turady. Kenje qyz Aqbota ǵana jastaıynan atasynyń dástúrin jalǵastyryp, ákesimen birge saıatshylyqqa shyǵyp, búrkit salǵan. Degenmen qyz bala qansha qaısar bolsa da, tabıǵattyń jaratylysynan asyp kete almaıtyny zańdylyq. Aqbota bul kúnde boıjetip, turmysqa shyqqan. Jýyrda ana atanady, buıyrtsa, óziniń kishkentaı balapany bolady. Sondyqtan Baıan-О́lgeıde qazannyń basynda ótetin «Búrkitshiler festıvaline» О́rken búrkitshi ózi ǵana qatysady. Bul fılmniń úzindisin qazir áleýmettik jeliden jáne Polshanyń saıttarynan kórýge bolady.

Bir qyzyǵy, Aısholpan, Aıbota, Aq­botadan keıingi Mońǵolııanyń taýlaryn­da ótken talaı saıysta bás bermeı júr­gen búrkitshi qyzdardyń esimi de erekshe.

Aıtolqyn

Olar – Aıgerim Áskerqyzy, Aımóldir Daıynbek, Aıtolqyn Dalaıhanqyzy dep jalǵasa beredi. Attary Aı men Aq-tan bastalǵan Altaıdyń altyn qyzdary jyl saıynǵy búrkitshiler festıvalinde bas qosady. Degenmen áli de biz bilmeıtin bir taýdyń qýysynda búrkit salyp júrgen arýlar bolýy da múmkin. Bolashaqta ol «dýzkalardy» anyqtap, bar bolsa tanysý – basty maqsat. О́ıtkeni 2017 jyly túsirilgen tómendegi sýrette olardyń sany on shaqty.

Negizi jergilikti halyq Altaı sumy­nynda Aıbotadan bólek taǵy úsh búrkitshi qyz bar degen. Mońǵolııa qazaqtary jaz jaılaýǵa shyǵatynyn eskersek, olardy bir jerden taýyp alý qıyn. Degenmen Jalańash jaılaýynda biz taǵy bireýimen tanystyq. Ol – Aıgerim Áskerqyzy. Ata-anasynyń aıtysyna qaraǵanda, bir-eki jyl buryn sıngapýrlyq rejısserler Aıgerim týraly fılm túsirý úshin habarlasqan eken. Biraq ázirge habarsyz jatqan kórinedi. Degenmen Aıgerimge naǵyz kóshpeliniń urpaǵy ekenin fılm túsirip dáleldeýdiń qajeti joq-aý. Ol jýyrda Altaı sumynynda ótken Búr­kitshiler festıvalinde bas júldeni jeńip alyp, syılyqqa motosıkl utyp aldy. Qazir Altaıda bilim alyp jatyr.

Sıngapýrlyq rejısserler degen­nen shyǵady, olar Aıgerim týraly fılm túsirmese de, ótken jyly mońǵolııa­lyq búrkitshilerdi jınap, beınerolık tú­sirgen. Shyǵarmanyń arqaýy – «búr­kitshi qyz». Basty rólde bizdiń kelesi keıip­kerimiz, 4 jasynan bastap suńqar ustaǵan Aımóldir Daıynbek bar. Taǵy bir qyzyǵy, rolıkten búrkitshi qyz Aıbo­ta­nyń atasy Kóshegen aqsaqaldy da kórýge bolady.

Aımóldir Daıyndek

Aımóldir suńqardy eki jyldaı ushy­ryp, odan keıin ákesimen birge ańǵa búrkit sala bastaǵan. Saqsaıda týǵan. Búginde Mońǵolııada qusbegilikpen aınalysa­tyn 500-ge taıaý qazaq bolsa, sonyń 300-den astamy saqsaılyq. Saq­saı – búrkitshilerdiń shoǵyrlanǵan sumy­ny. Soǵan qaraǵanda bul jerde búrkit­shi qyzdardan jalǵyz Aımóldir bolýy múmkin emes. Aımóldir – ótken jyl­ǵy búrkitshiler festıvalinde «Altyn qyran – 2023» saıysynda bas júlde, «Altyn aspan – 2023» saıysynda kúmis júlde utyp alǵan qaısar qyz.

Taǵy bir qyran ustap, kózge túsip júrgen qyraǵy qyzdaryńyz – Aıtolqyn Dalaıhanqyzy. Aıtolqyn 13 jasynan bas­tap búrkitshi qyzdarǵa eliktep ja­rys­tarǵa shyǵa bastaǵan. On jeti jasynda úlkendi-kishi toılardyń jeńim­pazy atandy. Segiz jyl qatarynan qyz qýýda báıgeniń básin bermegen búrkitshi qyz.

Mońǵolııadaǵy búrkitshi qyzdardyń qatary osylaısha jyl saıyn kóbeıip keledi. Kóshpeliler ómiriniń bólshegi bolǵan «Búrkitshiler festıvali» bıyl О́lgeıde jıyrma besinshi ret ótkiziledi. Soǵan saı bul jaqqa búrkitshi qyzdar men qusbegilik ónerdi, kóshpeli qazaq ómirin kórýge asyǵatyn týrısterde shek joq. Mońǵolııa dese búginde álem kóshpelilerdi kóz aldyna elestetedi. Al Búrkitshiler festıvali jyl saıyn dástúrli oıyndardyń túrin qamtyǵan úlken merekege aınalyp barady.