Kóne tarıh tábárigi

Túgisken kósemi rekonstrýksııasy Ońtústik Túgisken eskertkishine HH ǵasyr ortasynda Horezm ar­heologııalyq-etno­grafııalyq eks­pe­dısııasy júrgizgen qazba ná­tıjesinde tabylǵan altyn qy­lyshty saq kóseminiń múrdesi ne­gizinde jasalyp otyr. Reseı memleketi mýzeıindegi erte temir dáýirindegi Oń­tústik Túgiskennen tabylǵan materıaldar boıynsha jurt nazaryna usynyl­ǵan qundy murany jańǵyrtqan – «Qazaq materıaldyq mádenıet ǵylymı-zert­teý jáne jobalaý ınstıtýty» JShS.

«Áýeli arheologııalyq materıaldy muqııat zert­tedik. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi V-VII ǵasyrlardaǵy tarıhı-tehnologııalyq erekshelikterdi negizge aldyq. Kósem kıgen qyzyl tús Aral aımaǵyndaǵy erte zaman saqtary arasynda kúsh pen bılikti bildirgen. Onyń boıyndaǵy ár buıym óz isiniń sheberi sanalatyn mamandar qolynan ótti. Kósemniń altyn qylyshyndaǵy árbir japsyrma onyń qoǵamdaǵy ornyn aıǵaqtap tur», – deıdi ınstıtýt ókili Rınat Kýtdýsov.

Erte dáýir deregin tapqan Horezm ekspedısııasy jarty ǵasyrǵa jýyq Syr boıyndaǵy kómbelerdi ashyp, zert­tegen. Mýzeı muralaryn baıytqan kóne tarıh tábárikteri – Túgisken kósemi men Jeti­asar aqsúıek áıeli de osy ekspedısııa oljasy. Arheolog Ázilhan Tájekeev belgili etnograf Qa­lıolla Ahmetjanmen birlese otyryp aqsúıek áıel beı­nesin qalypqa keltirýde antro­pologııalyq mate­rıaldar men Horezm ekspedısııasynyń sońǵy je­tek­shisi L.Levınanyń qatysýymen jasalǵan ejelgi kıim úlgileri, syzbalary negizge alynǵanyn aıtty.

«Jetiasar mádenıeti Syrdyń tómen­gi aǵy­syndaǵy erekshe arheologııalyq keshen. Bas kıimnen bastap etigine deıin qazba barysynda tabylǵan jádiger­ler negizinde jasalǵan aqsúıek áıel rekonstrýksııasy sol mádenıet murasy. Alqalar, qapsyrmalar, aına men sóm­kedegi zattar Jetiasarda úlken má­denıet bolǵanyn kórsetip otyr. Biz­diń zamanymyzdaǵy II-IV ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgen áıeldiń jasy shamamen 27-30 jasta bolǵan. Osy aımaq­ty jete zerttegen Horezm ekspedı­sııasy ókilderi Jetiasar Orta Azııa arheologııasyndaǵy úlken tabys ekendigin aıtady. Elýge jýyq qalanyń bir aýmaqta shoǵyrlanýy, ár qalanyń tóńireginde 600–1000-ǵa jýyq obanyń oryn tebýi buryn-sońdy kezdespegen qubylys. Qazir qorda shamamen 650-ge jýyq adamnyń antropologııalyq derekteri bar. Olarǵa jasalǵan zertteý sol kezeń adamdarynyń orta jasy 25–40 jas ekenin kórsetip otyr», – deıdi ǵalym.

Qazirgi damyǵan arheologııa ǵylymy adam qańqasyna genetıkalyq zertteý júrgizip, onyń qandaı aýrýmen aýyr­ǵanyn, dıetalyq saraptama arqyly ómi­riniń sońǵy jyldarynda nemen qorek­tengenin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar olardyń bul aýmaqqa qaı mańnan kóship kelgeni de anyqtalyp otyr. Mysaly, bizdiń zamanymyzdaǵy II-IV ǵasyrlarda bul mańda ǵundar yq­paly basym bolǵan. Sol kezeńde bul aýmaq­qa Batys Mońǵolııa, Sibir men Ho­rezm jerinen kelip qonys tepkender kó­beıipti. Bir tańǵalarlyǵy, Jetiasar áıel­deriniń kóbiniń basyn jastaıynan shú­berekpen orap, qoldan sopaqsha for­maǵa keltirip otyrǵandyǵy. Munyń ne sebepti jasalǵany ǵylym úshin jumbaq.

Byltyr mýzeıge Saq jaýyngeri men Syǵanaq hanshaıymynyń rekon­st­rýksııasy qoıylǵan bolatyn. Súıe­giniń janynan uzyn semser, beldik pen saqtarǵa tán oıýy bar kıim, qanjar sy­nyǵy, parfıandyq jazý túsken qysh qu­myra, ań stıli negizinde jasalǵan 2 388 altyn japsyrma, altyn jalatylǵan ­7 jebe ushy shyqqan saq jaýyngeri ­2005 jyly Shirik-Rabat qalashyǵy­na arheolog Joldasbek Qurmanqulov­tyń je­tekshiligimen júrgizilgen ekspedı­sııa kezinde tabylǵan qundy olja.

Al Altyn Orda kezeńindegi Syǵanaq hanshaıymy ortaǵasyrlyq Syǵanaq qalashyqqa Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ men О́zbekstandaǵy Ortalyq Azııa halyqaralyq ınstıtýty birlese júr­gizgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde shyqqan.

Osy baǵytta júrgizilgen jumystar­dy jergilikti atqarýshy bıliktiń qol­daýy arqasynda Reseı mýzeılerindegi má­limetter negizinde bıyl jasalǵan Syrdarııa saqtarynyń tarıhı murasy bolyp sanalatyn Túgisken kósemi jáne álemdik tarıhta ózindik orny bar Jeti­asar mádenıetinen qundy derek beretin Jetiasar aqsúıek áıeliniń rekonstrýksııalary mýzeıdegi jádigerler qataryn baıytyp otyr.

Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty Astana fılıalynyń dırektory, PhD Ázilhan Tájekeev sońǵy jyldary Horezm ekspedısııasy muralaryna tyńǵylyqty zertteý júrgizilgenin aıtady. Osydan 6 jyl buryn osy mýzeıge ekspedısııanyń 25 tomdyq materıaly ótkizilip, 2 kitap jaryq kórdi. Búgingi rekonstrýksııalar da sol baǵyttaǵy jumystar nátıjesi.

Ǵalymdar aldaǵy ýaqytta Reseı ar­hıvteri men mýzeılerine jas ǵalymdar­dy taǵylymdamaǵa jiberip, elimizdiń iri qalalarynda ondaǵy muralardyń kórmesin ótkizip, olardy uzaq ýaqytqa ózimizde saqtaý úshin memleketaralyq kelisim jasalýy kerektigin aıtady.

Qyzylorda