Ulttyq qor: Tyǵyryqtan shyǵýdyń amaly qaısy?

Osy uıymnyń Taıaý Shy­ǵys jáne Ortalyq Azııa el­deri departamentiniń aǵa eko­nomısi Dına Hen makro­ekonomıkalyq boljamdar­dy daıyndaý kezinde ekono­mıkanyń ósý qarqynyn eske­rip, bıýdjetke túsimderdi bol­jaý qajettigine nazar aýdardy.

«Eger ósý qarqyny joǵa­ry bolsa, onda túsim de bo­la­­dy. Eger olaı bolmasa, on­da bıýdjet tapshylyǵy týyn­daıdy. Olardy jabý úshin qarajatty qaıdan alý kerek? Elimiz bul máse­leni Ulttyq qor arqyly she­­ship otyr. Biz bıýdjet pa­ra­metrlerin buzbaý úshin, tú­sim­der az túsetin jáne qa­ra­jat artyq jumsalatyn jaǵ­daılarǵa jol bermeý úshin bıýdjettegi munaı baǵa­syn neǵurlym shynaıy josparlaýdy usynamyz», deıdi Dına Hen.

Sonymen qatar ol elimiz­diń 2026 jylǵa arnalǵan memlekettik bıýdjetinde Ulttyq qor qarajatynyń kó­lemin qysqartý qarasty­rylǵanyn da atap ótti.

Ulttyq ekonomıka mı­nıstri­niń orynbasary Aza­mat Ámrın qyrkúıek aıy­­nyń alǵashqy onkúndi­gin­­de 2024 jylǵy bıýdjet tap­shylyǵyn jabý úshin Ult­tyq qordan shamamen 1,5-2 trln teńge kóleminde aqsha aly­nýy múmkin ekenin aıtty. Onyń sózinshe, bıylǵa 2 trln teńge bıýdjet bekitilgen. Bul – kepildi transfert, al 1,6 trln teńge – maqsatty transfert. Buǵan deıin Ulttyq eko­nomıka mınıstri Nurlan Baıbazarov ta bıylǵy bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin Ulttyq qordan aqsha alynatynyn aıtqan.

Qyrkúıekte Ulttyq qorǵa 117,7 mlrd teńge tústi.  Onyń 117,5 mlrd teńgesi munaı sektory uıymdarynan túsetin salyqtar, 83,1 mln-y – basqa da operasııalar, sonyń ishinde aıyppuldar men ósimpuldar. Respýblıkalyq bıýdjet týraly zańǵa sáıkes, 2024 jyly úkimet Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke transfert túrinde 3,6 trln teńge alýǵa quqyly bolatyn, onyń 2 trln teńgesi – bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa kepildendirilgen transfertter, 1,6 trln teńgesi – maq­satty transfertter. Qar­jy mınıstrliginiń málime­tinshe, 1 qazanǵa deıin ke­pildendirilgen transfert­terdiń 2 trln teńgesi, nysanaly transfertterdiń 2,019 trln teńgesi paıdalanyldy. Osylaısha, memleket Ulttyq qordan belgilengen lımıtten 400 mlrd teńgege artyq qarjy aldy.

Buǵan deıin Qarjy mı­nıstrligi Ulttyq qordy paıdalaný lımıtin ulǵaıtqysy keletinin málimdegen. Biraq aldaǵy ýaqytta qansha qarjy alýdy josparlap otyrǵanyn aıtqan joq. «Halyk Finan­ce» sarapshylarynyń bol­jamyn­sha, Ulttyq qordan túse­tin qarajat ınflıasııany kóterip jiberýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda Ulttyq bankke taýar men qyzmet baǵasyn ósirmeý úshin jyl sońyna deıin joǵary bazalyq mólsherlemeni ustap turýǵa týra keledi.

Ulttyq bank esebine sáı­kes, qyrkúıekte bıýdjetke transfertterdi qamtamasyz etý úshin naryqta Ulttyq qor­dan 945 mln dollar satty, al qazan aıynda satý kó­lemi shamamen 50%-ǵa, 1,3-1,4 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıýy múmkin. Korpo­ratıv­tik tabys salyǵy da, qo­syl­ǵan qun salyǵy da qa­jet­­ti kólemdi qamtamasyz ete alǵan joq. Budan bas­qa, bıyl memlekettik baǵdarla­malardy qarjylandyrý maqsatynda Úkimet álemdik qarjy naryqtarynda 1,5 mlrd dollarǵa 10 jyldyq eýro­obondtardy satýdy bas­taý týraly sheshim qabyl­dady. Sondaı-aq Ult­tyq qor qarajatyna «Qaz­atomónerkásip» aksııalaryn satyp alý shemasyn iske asyrdy. Satyp alynǵan aksııalardan alynǵan dıvıdendter 2023 jyly «QazMunaıGaz» aksııalaryn satyp alýǵa uqsas tapshylyqty jabý úshin bıýdjetke jiberilýge tıis. Jalpy, 1 qazandaǵy jaǵ­daı boıynsha Ulttyq qor­dyń kólemi 31,3 trln teń­geni qurady (jyl basynda – 29,8 trln teńge). 2024 jyly Ulttyq qorǵa 5,5 trln teńge tústi,onyń 4 trln teńgesin «jep qoıdyq».

Maýsym aıynda Qarjy mınıstrligi 2023 jylǵy derekterdi qaıta qarady. Qaıta esepteý nátıjesinde 2024 jyldyń birinshi jartysynda Ulttyq qor kóleminiń bar bolǵany 25,8 mlrd teńgege (0,09%) óskeni anyqtaldy. Eger jyl basynda onyń mólsheri 29,854 trln teńgeni qurasa, 1 shildede 29,88 trln teńge boldy. Shil­de aıynda Ulttyq qor qaıtadan 29,7 trln teńgege deıin qysqardy. Tamyz aıynda Ulttyq qor jarty jyldyqtaǵy ınvestısııalyq kiristi esepke qosý esebinen 31,8 trln teńgege – 1 trln teńgege deıin ósti. 2024 jylǵy tamyzdyń aıaǵyndaǵy jaǵdaı boıynsha Ulttyq qordyń jıyn­tyq aktıvteri 31,8 trln teńgeni (66,5 mlrd dollar) qurady. Jyl basynan beri qordyń teńgedegi jıyn­tyq aktıvi 9%-ǵa, 5 jyl ishin­de 18%-ǵa ósti. Eger on jyl­dyq retrospektıva men shetel valıýtasynyń kóri­nisine qarasaq, onda kartına múldem ońdy bola qoı­maıdy: Ulttyq qor 26%-ǵa «azaıdy».

Ulttyq qor aktıvteriniń teris dınamıkasy problemasyn Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıi qozǵaı­dy. Memleket basshysy qor aktıvteriniń mólsherin 100 mlrd dollarǵa jetkizýdi al­ǵash ret 2022 jyldyń kú­zinde, saılaýaldy baǵdar­lamasynda usyndy. 2022 jyldyń jeltoqsanynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda «Aldaǵy 7 jylda Ulttyq qor aktıvteri 100 mlrd dollarǵa deıin ósýge tıis. Odan az jumsaý kerek, al kóp aqsha tabý kerek. Oǵan qosa, «tabys tabý» problemala­ry da oryn alýy múmkin» dedi.

Úkimettiń sońǵy jyldar­daǵy shyǵys deńgeıine qara­saq, bul mindetti oryndaý ońaıǵa soqpaıdy. Ult­tyq bank pen Qarjy mınıstr­liginiń derekterinde 2029 jyly 100 mlrd dollarǵa jetý úshin qordyń aktıvteri 3,75% emes, bir jarym-eki ese kóp ósý kerek delingen. Táýel­siz sarapshylar basqa tásil­men, ıaǵnı bıýdjetke trans­fertter mólsherin qys­qartý arqyly qor shyǵysyn qysqartýǵa bolatynyn aıtady. Bul tásil Ulttyq qor ak­tıvterin basqarý jónin­degi qoldanystaǵy tujy­rymdamada da baıqa­la­dy. Mamandar Ult­tyq qor­ǵa táýeldilik bola­shaq­ta stra­tegııalyq táýe­kel­derge ja­ýap berý múmkin­dikterimizdi álsiretip alatynyn jıi meńzeıdi. Biraq ázirge buǵan alańdap jatqandar az.