Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Qaıratker aqyn Nurlan Orazalındi qazaq oqyrmany, qazaq qoǵamy tanyǵaly da jyldar jyljydy, aılar aýysty, kúnder qyr asty. Talaı sý aqty, talaı qum kóshti. Ýaqyt pen Keńistik atty uly ólshemderdiń jazırasynan Nurlan óleńiniń aq pyraǵyn aınymaı tanısyń.
«Beý, Qudiret!
Áý bastan Sóz qalap em,
Boz at minip óteıin boz dalamen.
Maǵan eger qonǵanyń ras bolsa,
Oıan!
Silkin!
Keýdede qozǵal, óleń!..» dep, marjandaı tizilip, tógilip túsken, ot pen sýǵa qatar súńgip, sezim men oıdyń shýaǵyna qatar kómilgen, osydan qyryq bes jyldaı burynyraqta jazylǵan myna óleń osy sózimizdiń aıǵaǵy!
Onyń altyn jalyna túnde aıdyń jaryǵy, kúndiz kúnniń sáýlesi túsip, el-jurtymen etene bolyp ketken. Taǵylym men tanym – aqynnyń asar asýyn, bel-belesin, qııa-shyńyn aıqyndap, dańǵylyn daralap, soqpaǵyn saralap bergen.
Qoǵamdyq formasııalar almasyp, dáýir dıirmeni san asylymyzdy elekten ótkizip jatqan tusta Nurlan aqyn «Adamzatqa amanat», «Quralaıdyń salqyny», «Ǵasyrmen qoshtasý», «Jannyń daýysy», «Sanadaǵy saryn» sııaqty jyr kitaptaryn birinen soń birin jarııalap, Rýhtyń shamyn jaǵyp, egemen eldiń esti sózin aıtty. Tiri óleń, jańa sóz aıtýdyń úlgisin kórsetti.
Poezııa – kórkemdik kórigine shyńdalǵan syńǵyry sulý, syry tylsym sóz óneri. Ol – kóńildiń erke tolqyny, jan-júrektiń jańǵyryǵy, tereńniń terbelgen syry. Ásemdik pen sulýlyq atty qasıetterdiń balama ataýy. Sonaý «Erte kóktem», «Syrnaıly shaq», «Syrǵaly tún», «Beımaza kóńil» sııaqty alǵashqy jyr jınaqtarynan bastap, qasıetti qazaq jyrynyń shýaǵy mol nurly betterine, quryǵy qalyń syrly taraýlaryna aınalǵan Nurlan aqynnyń mýzasyndaǵy araıly aıshyǵy, órnekti órnegi, mashyǵy men máneri qalyń el, qara orman jurttyń talǵam tarazysyna túskenine de alpys jylǵa jýyqtapty.
Aqynnyń on tomdyq shyǵarmalaryna jazylǵan alǵysózde kórnekti synshy, akademık Serik Qırabaev: «Nurlan Orazalınniń shyǵarmalarynda lırıkalyq sezim men dramalyq tartystan týǵan ómir fılosofııasy syr shertedi. Tek oı men sezimniń arpalysy emes, júrek pen jannyń úndestigi, úılesimi seziledi... Mundaı óleń jazý úshin aqynǵa talantpen qosa úlken bilim, bıik parasat, ómir kórinisterin baıqaǵyshtyq pen ony tereń taldaı bilý óneri kerek. О́mir fılosofııasy óleńge osylaı kiredi», dep jazady.
Osy jerde Júsipbek Aımaýytulynyń: «Kúshti aqyn – áleýmetiniń til qamshysy, saılamasa da tabıǵatymen saılanyp shyǵarylǵan ýákili, muńyn, zaryn aıtqyzatyn elshisi. О́z áleýetin, óz tabyn ilgeri súıreýge, kótermeleýge, demeýge kúshti aqyndardyń áseri tıgen, áli de tımekshi», degen oramdy oılary eske túsedi.
90-jyldardyń ortasynan aýa aqyn Nurlan Orazalınniń «Atamura» baspasynan «Quralaıdyń salqyny» atty óleńder men poemalar jınaǵy jaryq kórdi. Qanattas, qalamdas aǵanyń elý degen elsizge erý qonǵan tusy edi. Bul jınaq – ulttyq poezııamyzǵa sózsiz olja salǵan talantty jyrlardan turatyn óristi kórkem álem. «Quralaıdyń salqynyn» oqyp otyryp, óz basym kil qarakóktiń tuqymynan úıir aıdaǵandaı áserde bolyp em.
«Zaman – suraq...
Dalam – suraq...
Suraqtardan túńilem,
Túńilem de óz keýdeme úńilem.
О́z muńymdy salystyram ózgeniń
ózekti órter muńymen...», dep bastalatyn, soqtasy tereńde jatqan osynaý taǵdyrly jyrdyń, kórip otyrsyzdar, jazylǵan kezi ótken ǵasyrdyń órti shapshyp turǵan toqsanynshy jyl. Álem ot oranyp, tórtkúl ǵalam ydyraǵan alyp ımperııanyń ornynda paıda bolǵan táýelsiz elderdi kókparǵa sala bastaǵan kúdigi men kúmáni qalyń kez. Taǵdyry tálkekke aınala bastaǵan ordaly jurttyń biri – Uly dala. Alashtyń uly jurty! Qazaqtyń uly mekeni! Kúni keshe ǵana ıdeologııashyl qoǵamnyń syzyp bergen jolymen óner jasap, óleń jazyp úırengen eldiń ádebıeti men mádenıeti ǵana emes, kúlli qazaq eli belgisiz, beımálim dáýirdiń arbaýy men aldaýyna túsken tusy. Jaǵasy jyrtylyp, jal-quıryǵy qyrqylyp, panasyz qalǵan aýyldardyń bazar jaǵalap, kúnkóris izdep, daladan qalaǵa aýǵan kezin qalaı umytamyz? Eki ǵasyr toǵysyndaǵy osy bir ómir, zaman aqıqatyn Nurlan aqyn alǵashqylardyń biri, biregeıi bop, órti men derti qalyń surapyl jyrlar jazǵany jadymyzda.
«Zaman qashyp barady, zaman qashyp,
áldekimge burylyp, amandasyp;
áldekimniń kózine jas úıirip,
jeteginde barady adam qashyp...» – deıtin óleńdi oqyp otyryp, kezeń, dáýir shyndyǵyn sezinbeý múmkin emes edi.
«Kóz aldymda – qýraǵan ińkár qaıyń,
kókiregim – jaraly suńqardaıyn;
Zaman qashyp barady arpalysyp,
shabandozy qulaǵan tulpardaıyn...» (qyrkúıek, 1992 j.)
Mundaı Ýaqyttyń ýdaı ashy aqıqaty týdyrǵan dáýirlik óleńder «Quralaıdyń salqyny» atty jyr kitabynyń altyn ózegi edi.
«Ǵarysh minezdi jyrlar» atty osy kitabyna jazǵan alǵysózinde zańǵar jazýshy Shyńǵys Aıtmatov: «Aqyn qýansa shyn qýanyp, muńaısa shyn muńaıady. Onyń bir jyrdan ekinshi jyrǵa kóship otyratyn lırıkalyq keıipkeriniń jan dúnıesindegi tolǵanystar adamzat keńistigine kóteriledi. Ol aspanmen tildesse de, jermen syrlassa da, bir qyzyǵy, seni etbaýyr týysyńmen sóılestirgendeı, tildestirgendeı erekshe bir halge bóleıdi», dep júrekjardy sózin aıtypty. Aqyn kóńili alasapyran. Sezimniń serisi degenimizben, shyn aqyn – úlken parasattyń ıesi. О́ziniń boıyndaǵy jalqylyq oıdy jalpylyq bıikke kótere alǵanda ǵana aqyn iri bolady. Abaıdyń tilimen aıtqanda, «tolyq adam» bolady. «Tolyq adam» ǵana óz zamanynyń tolǵaqty sózin aıtyp, tolaıym jyryn jaratady.
«Quralaıdyń salqyny» – Nurlan aqynnyń shyǵarmashylyqtyń órisin, bıik belesin ǵana tanytar sony jyrlardyń toptama jınaǵy emes, dáýir tynysyn keń tolǵaǵan, shynaıy kórkem poezııanyń kemel álemi. Kezinde birtýar aqyn Tumanbaı Moldaǵalıev: «Qolymdaǵy «Quralaıdyń salqyny» dep atalatyn qomaqty kitabynyń ishinen úlken aqynnyń ǵana qolynan shyǵatyn súbeli, súıkimdi, tereń tegeýrindi jyrlarǵa kózim qýandy, kóńilim toldy...», dep jazǵany esimizde.
Jalpy, Nurlan aqynnyń jyrlary – metaforalyq tyń boıaýlarǵa baı, kórkemsózdiń órti men sertine oranǵan, tamyryn tereńnen tartar, ulttyq naqysh pen jalpyadamzattyq saryndarǵa negizdelgen poezııa.
Nurlan Orazalınniń soıy bólek, bolmysy erek, kesek týyndylarynyń biregeıi – «Qaraqazan ǵasyr» dramalyq dastany. Kók aspan men qara jer arasyndaǵy ýaqyt atty uly keńistik úshin qas-qaǵym sát-aınalasy 50-60 jyl ishindegi bir áýlettiń qasiret muńyn beıneleý arqyly zamana zaýaldaryn tereń sýretteıdi. Ana men uldyń dıalogi arqyly beriletin bólimderden bastap oqyrman sezimin sharpystyryp, birde kúıindirip, birde muńaıtady. Aqyn keıde abyz bolyp tolǵap, rýh bolyp til qatady. Shyǵarmanyń shynaıylyǵy sonsha, sol oqıǵalardyń ortasynda óziń júrgendeı áserde bolasyń.
Poezııa – máńgi jas janr. Onyń názik te qudiretti qasıeti arqyly oqýshy kóńiline japyraqtyń dirili, bulaqtyń syldyry, kúnniń nury, qustyń úni quıylyp jatady.
«Ertegideı erte kóktem,
Júregimdi órtep ótken.
Atam maǵan ańyz aıtyp
О́mirimdi ertegi etken.
Ertegideı erte kóktem...
Júregimdi órtep ótken.
Táńirtaýdy jyrǵa bólep
Sezim qylyp shertedi eppen», deıdi aqyn.
Aspandaı aıdyndy, qaýyrsyndaı jeńil joldar. Jıyrmadan jańa asqan bozbalanyń bozala tańdaǵy boztorǵaı jyry. Ádemi emes pe?
Sol kezdiń jyrqumar qyz-jigitteri úlkendi-kishili zaldarda, stýdenttik aýdıtorııalarda jıi oqylatyn jas aqyn Nurlan Orazalınniń «Halı Galı», «Túngi yrǵaqtar», «Jıyrma jasym keledi...», «Túsin meni», «Teńselip tur túngi aspan...», «Ketemin erteń» atty alǵaýsyz sezim, aq mahabbatqa toly jyrlaryn áli kúnge saǵynyshpen eske alady. Qyzyl-jasyly mol, ómirdiń aıdynynan aq bulaqtaı alqynǵan, appaq shyńǵa talpynǵan tumadaı tunyq óleńder, sulý sezimder kórkemdiktiń kórigine sýarylǵan jyrlar.
О́leń – ózgergen ómirdiń aınasy. Osy bir «jazýsyz qaǵıdaǵa» baǵynǵan minezdi Nurlan aqynnyń ýaqyt, zamana tynysyn aıǵaqtar jyrlarynan anyq ańǵaramyz.
«Jetinshi qurylyq», «Adamzatqa amanat», «Ǵasyrmen qoshtasý», «Sanadaǵy saryn» jınaqtarynyń aty aıtyp turǵandaı, ǵasyrlar qoınaýynan kósh-kerýen tartyp, tamyryn tylsymǵa jiberip, qazaq jyrynyń jańa tynysyn ashqan, búginginiń bútin sózin aıtqan jyr kitaptary.
Osydan qyryq jylǵa jýyq ýaqyt buryn jazylǵan «Talbesik» dastanynda aqyn:
«Jarysýda Dúnıe – eki bólek,
Sanam eki bólek,
Ánim eki bólek,
Shamam eki bólek,
Janym eki bólek...
Tyǵylady zapyran ótime kep...
Talbesikte terbelgen bútin tirlik...
Qalaı?
Qaıtip?
Biri qap...
Bireýi shetinemek?!
Aqylyma syımaıdy...
Múmkin emes!
О́te shyǵar Tirshilik...
Bir kún eles!..» dep tolǵanady. Aqynnyń jan daýysy degen osy bolar. Keńistik pen ýaqyt, adam men qoǵam, mahabbat pen parasat arasynan aqyn óz sózin aıtyp, óz bıigin izdeıdi. «...Adam ómiri Bodler jazǵan óleńniń bir jolyna tatymaıdy», deıdi Akýtagava Rıýnoske. Shyn poezııanyń máńgiligin aıtqysy keldi me eken? «...О́mirge mynaý óle bir ǵashyq bolmasań, óleń de, jyr da bolmas án», deıdi Nurlan aqyn.
Tutas alǵanda baıypty da, baısaldy, súbeli de, súıkimdi, tylsymy kóp tunyq jyrlar kóshi kóńildi kónshitedi, kózdi qýantady.
«...Boıyma úńil – órdi kóresiń,
Shalǵyny qalyń kelisken.
Oıyma úńil – tórdi kóresiń,
Tórdi kóresiń, Perishtem!
Qanyma boıla – otty kóresiń,
júregim ystyq, óris keń:
Janyma boıla – kókti kóresiń,
Kókti kóresiń, Perishtem!» deıdi aqyn.
Bul – ǵalamdyq óre bıiginen aıtylǵan sóz, bul – qazaq óleńiniń qasıetti betteri. Uly Abaıdyń «Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyqtyń túser sáýlesi», deıtini osyndaıdan shyǵar!
Kórnekti aqyn, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet», «Parasat», I, III dárejeli «Barys» ordenderiniń ıegeri, Almaty qalasy jáne Almaty oblysynyń qurmetti azamaty Nurlan Myrqasymuly shyǵarmashylyǵy, qaıratkerligi týraly aıtylar sóz az emes. Onyń ondaǵan dramalyq shyǵarmalary respýblıka teatrlarynda úzdiksiz qoıylyp keledi.
Orazalın shyǵarmashylyǵy men qaıratkerlik qarymynyń jarqyrap kózge túsken tusy – Táýelsizdik kezeńi. Aqyn úshin bul ýaqyt – jalań uran emes, qurandaı qasıetti uǵymdardy jan-júregimen arqalaǵan synnyń, halyq taǵdyry tarazyǵa túsken tarıhı jaýapkershilik belesi boldy. Reti kelgen soń, úlkenimiz de, kishimiz de ishteı moıyndaǵan bir shyndyqty aıtqym keledi. Nurlan Orazalın – qos ǵasyr toǵysyndaǵy tarıhı kataklızmder men ótpeli dáýirdiń syn-saǵattary shyńdaǵan kórnekti aqyn, qarymdy qaıratker, osy kezeńdegi qazaq qoǵamyna esimi barynsha keń tanylǵan tulǵa. Bul – ýaqyt dáleldegen shyndyq.
Men bul sózdi daryndy aqynnyń, qaıratker basshynyń ári qyzmettes, ári shyǵarmashylyq ustanymy jarasqan qalamdas inisi retinde aıtyp otyrmyn. О́ıtkeni biz osy jyldarda tóraǵa Orazalınmen qarashańyraq qalamgerler uıymynyń ystyǵyn da, sýyǵyn da qatar júrip birge kórdik. Jasyratyny joq, turlaýly tarıhtyq enshisine aınalyp bara jatqan qasıetti tórimizdiń Orazalın tizginin ustaǵan jıyrma eki jyly ońaı bolǵan joq. Nurlan aǵamyzdyń osyǵan deıingi úlken ómir mektebinen ótkeni, Joǵarǵy Keńes pen Senattyń depýtaty bolǵany, «Egemen Qazaqstan» gazetin basqaryp, uzaq jyl Jazýshylar odaǵy tizginin ustaǵany, Máskeý, Ystanbul, Vashıngton, Beıjiń sekildi álem ádebıetiniń ordaly tórlerimen baılanys ornatyp, biraz halyqaralyq uıymdardy basqarǵany qalamgerler tuǵyrnamasynyń oń jolǵa túsýine de, tulǵanyń ult rýhanııatynyń aldyńǵy leginen kórinýine de kóp septigin tıgizdi. Aqyndarmen – aqynsha, ákimdermen ákimshe sóılesý deıtin úlken óner ekenin de osy jyldarda sezindik. Sezingendikten... Berik Shahanov, Iranbek Orazbaev, Smaǵul Elýbaı, Sultanáli Balǵabaev, Talaptan Ahmetjan, Jumabaı Shashtaıuly, Maraltaı Ybyraev, Janarbek Áshimjan, Turysbek Sáýketaev sekildi áriptesteri tóraǵa aınalasyna toptasyp, uıym mártebesin bıiktetý úshin tas-túıin jumys júrgizdik.
Qysqasy, sol bereke, sol birliktiń arqasynda tyǵyryqqa tirelgen uıym birte-birte qaıta birtutastandy, qoldy bolǵan ǵımarattary men basylymdary odaqtyń óz ıeligine oraldy...
Minberdegi sheshiler sheshendigin, top bastar kósemdigin, qaıratkerlik qyrlary týraly taratyp aıtsaq, sózdi uzartyp alarmyz...
...Nurlan Orazalın aǵamyz jetpiske tolǵan mereıli toıynda: «...Aspantaýdan kúz aýsa... qar boraǵan, Aq tolqyny aptyqqan Arman alań... sol tolqyndar syılaǵan saǵan arna, Arǵymaǵyń alqynbaı alamanda, Máresinen kómbeniń qıyp ótip, Rýhyńdy taǵy da bıik etip, Janarynan jas parlap barady áni, Jalqyn sáýle jalt etip qaraǵany... Arǵymaǵyń jazady jyr qanatyn, Solaı endi bul ómir, Nurlan aqyn! Aspan taýdan kúz aýsa...» dep tolǵappyn...
Sodan beri de jeti-segiz jyldyń aqshańqan jazy men altyn kúzi ótti... Men kóshtiń betin Saryarqaǵa buryp, Astanaǵa keldim. Aǵamyz Alataýyna arqasyn súıep, Almaty deıtin Alashtyń uly qalasynda turyp jatyr. О́mir... Qoǵam... Zaman... El týraly tereńnen tolǵar betti sózi men tekti minezinen jańylmaıtyn oı-tolǵaýlaryn jıi oqımyn. «Bıiktik», «Keńistik» deıtin qoǵam, ádebıet, óner, tulǵalar haqyndaǵy eki birdeı maqalalar kitaby oqyrman qolyna tıdi. Sáıgúlik jyry da babynda. «Kúretamyr», «Joǵalǵan jumaq», «Haq tynysy» deıtin úsh óleńder jınaǵy – tuıaǵymen jer tarpyǵan úsh birdeı qanatty tulpar-pyraǵy, buıyrsa, oqyrmanyna jol tartqaly tur.
Tamyryn tereńnen tartar taǵdyrly jyrdy Táńiri qoldasyn degim keledi sóz sońynda.
Ǵalym JAILYBAI,
Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty
