Saqtandyrý segmentindegi irkilis

Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi (QNRDA) basqarma tóraǵa­synyń orynbasary Marııa Had­jıevanyń aıtýynsha, apat­tyq táýekelderden saqtan­dyrýdyń tıimdi modelin zań­das­tyrý úshin eń aldymen, apat­tyq táýekelderden erikti saqtan­dyrýdy damytýdy yn­ta­lan­dyrýǵa kómektesetin as­pek­­ti­lerdi anyqtap alý qajet.

«El aýmaǵynyń 75 %-da tabıǵı, tehnogendi sı­pat­taǵy táýekelder qaýpi jo­ǵary. Baspana túrindegi ǵı­marattardyń tek 1,5 %-y saq­­tandyrylǵan. Apatty táýe­kelderden saqtandyrý ba­ry­syndaǵy jekemenshik sektor­dyń úlesi dál qazir mardym­dy emes. Jalpy, saqtandyrý mádenıeti bizde áli de bolsa tómen. Tótenshe jaǵdaılarda halyq tek memlekettiń kóme­gine júginedi. Bul naryq zańy­men alǵa júrýimizge kedergi», deıdi Marııa Hadjıeva.

Qazir agenttik Dúnıejú­zilik bank pen Azııa damý ban­kiniń Túrkııa, Ispanııa syn­dy elderge ázirlegen saqtandy­rý úlgileriniń tá­jirıbesin zerttep jatyr. Birinshi kezekte otandyq saqtandyrý naryǵyna tán erekshelikter esepke alynady.

«Bul – memleketke strate­gııalyq mańyzdy sala. Mem­leket-jekemen­shik árip­testik (MJÁ) qaǵıdat­ta­ryna negizdelgen kóp deń­geıli júıe ǵana bizge apatty táýekelderden saqtandyrýdyń tıimdi modelin jasaýǵa múm­kindik beredi. Ol úshin apat­tyq táýekelderden erikti saqtandyrýdy damytýdy yntalandyrýǵa kómektesetin aspektilerdi aıqyndaý qajet», dep túsindirdi M. Hadjıeva.

Buǵan deıin Qarjy na­ry­ǵyn retteý jáne damytý agent­tigi turǵyn úı-jaı­lar­dy tabıǵı apattardan saq­tandyrýmen qamtý elde orta eseppen 3,2%, Almatyda 7,7%-dy quraıtynyn habar­laǵan bolatyn. Bul – halyq­aralyq ólshemder boıynsha eń tómen kórsetkish.

«Qarjy sektoryn 2030 jylǵa deıin damytý tu­jyrym­damasynda bul ba­ǵyt ba­sym baǵyttardyń biri re­tinde aıqyndalǵan. Mundaı táýekelderden saqtandyrý júıesi tabıǵı apat saldaryn azaıtyp, halyq pen bız­nestiń qarjylyq shyǵyn­daryn óteý­ge múmkindik beredi. Sony­men qatar saýatty­lyǵymyz da syn kóteretin deńgeıde emes. Jyljymaıtyn múlik­ti saqtandyrý mádenıeti áli de jetilmegen. Saqtandyrýshy­lardyń qyzmetine senimsizdik basym. Bul jaǵdaıda halyq­ty aqparattandyrý másele­lerin pysyqtaý qajet. Ár­kim saqtandyrýdy óz múlkin qorǵaý tásili retinde emes, otba­sylyq bıýdjetke qosymsha júkteme retinde qabyldaýy ábden múmkin. Bul jerde memlekettik organdardyń azamattarymen jáne apattyq táýekelderden saqtandyrýdy engizý máselesine qatysatyn barlyq qatysýshymen durys túsindirý jumysyn júrgizý mańyzdy», dep túsindirdi M.Hadjıeva.

Bul rette syılyqaqy men tó­lem mólsheri birneshe fak­torǵa baılanysty. Birinshi kezekte apattyq táýekelderden qorǵaýdyń tańdalǵan modelin­de qarastyrylǵan sharttarǵa nazar aýdarylady. Shyǵynnyń ótelýi tárizdi áleýmettik mańy­zy bar faktorlardyń bári zań sheńberinde sheshi­ledi. Seısmologııa salasyn da­mytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparynda el aýmaǵynyń shamamen 40%-y seısmıkalyq aımaq sanalatyny aıtylǵan. Jer silkinisi qaýpi joǵary óńirlerde 7 mıllıonnan asa adam turady eken.

Búginde Shyǵys Qazaq­stan­da 8 balǵa deıin, ońtús­tik óńir­lerde 8-9 balǵa deıin, ortalyq jáne Batys Qazaq­standa 6-7 baldyq jer silkinisi bolýy yqtımal aýdandar bar. Almaty, Shymkent qalalary, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl, Qyzylorda, Túrkistan, Al­ma­ty, Abaı, Jetisý obly­sy aýmaq­tarynda seısmı­ka­lyq qaýip joǵary. Qazir el kóńi­linde «apat bolǵan jaǵ­daıda memleket shyǵyndy óteı ala ma?» degen alań kóńil bar. Forýmnyń plenarlyq úzilisi kezinde «Saqtandyrý tólemderine kepildik berý qo­ry» basqarmasynyń tór­aǵa­sy Erlan Burabaevpen áń­gimelesýdiń sáti tústi. Tór­aǵa bizben áńgimesinde qa­zir­gi usynystar boıynsha min­detti saqtandyrýdy engizý barlyq turǵyn úı nysanynyń úshten bir bóligin ǵana jabatynyn, úıdi qandaı sharttarmen saqtandyrýǵa baılanys­ty jaıttardyń bárin egjeı-tegjeı pysyqtaý kerektigin aıtty. Tótenshe jaǵdaılardyń shyǵyny Úki­met janyndaǵy arnaıy qor­dan bólinedi. Jet­pegen qar­jyny bıýdjetten nemese Ult­tyq qordan alady. «Mu­nyń bári ekonomıkanyń damýyn aıtarlyqtaı tejep, bıýd­jettik, onyń ishinde áleý­mettik baǵdarlamalardy qaıta qa­raýǵa májbúrleıdi», deıdi ol.

«Biraq memleket kez kelgen jaǵdaıda halyqty apat ótinde jalǵyz qaldyrmaıdy. Biz bul má­seleni zań sheńberinde ret­teýimiz kerek. Sebebi saq­tan­dyrý kompanııalary min­detti saqtandyrý zańdasty­rylǵan kúnniń ózinde shyǵyn­dy óteı almaıdy. Sebebi qarjylyq kapıtaly az. Saqtandyrý úderisi ıpotekalyq baǵdarla­malar arqyly júrdi. Qolda­ǵy derekterge qarasaq, halyq­tyń tek 12-15 paıyzy jyl­jy­maıtyn múlikterin saqtan­dyrýǵa sheshim qabyldaǵan. Qazir baspasózde «Túrkııa tá­jirıbesin qoldaný kerek» de­gen pikirler jıi aıty­la­dy. Túrkııada úıin saqtandyr­maǵan azamattardyń aılyq jala­qysy buǵattalady, shet­elge de shyǵa almaıdy. Túr­kııadaǵy saqtandyrý salasy­nyń álemdik naryqpen ıntegrasııalanyp ketýine osy faktor sebep boldy. Bizde bul úlgini qoldanýǵa halyq áli daıyn emes», deıdi.

Jalpy, otandyq saqtan­dyrý naryǵynda ózgerister bar. Ulttyq ekonomıka mı­nıs­trliginde jyljymaıtyn múlikti óz erkimen saqtandyr­ǵan azamattar úshin salyq jeńildikterin engizý máselesi talqylanyp jatyr.

Jyl basyndaǵy derekter boıynsha eldegi saqtandyrý kompanııalarynyń aktıvi 2,49 trln teńgeni qurady. Bul ótken jylǵy kórsetkishten 20,7%-ǵa artyq. Saqtandyrýshylardyń mindettemeleri 23,2%-ǵa ósip, 1,59 trln teńgeni qura­dy. Saq­tandyrý syılyqaqy­larynyń mólsheri osy kezeńde 1 trln teńgege jetti. 2023 jyly saq­tan­dyrý tólemderiniń kólemi ótken jylmen salys­tyrǵanda 43,7%-ǵa artyp, 274 mlrd teńge boldy.

ALMATY