Qazaq handyǵynyń qalyptasýyna, damýyna ólsheýsiz úles qosqanyn jas urpaq sanasyna sińirýmen qatar, búgingi kúnniń ónegeli dástúrlerimen tarıhı sabaqtastyra bilýdiń mańyzdylyǵyn da esten shyǵarmaǵan jón.
Jýyrda Shýchınsk qalasynda «XVIII-XIX ǵasyrlardaǵy Qazaq eliniń quqyqtyq júıesi jáne sotynyń tóreligi» taqyrybynda Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Aqmola oblystyq sottarynyń birlese uıymdastyrýymen aýmaqtyq ǵylymı konferensııa ótkizildi. Onda Qazaq handyǵynyń qurylýy, damýy, bıler sotynyń qurylýy, taǵy basqa keleli máseleler boıynsha jan-jaqty pikirler almasyldy. Qazaq handyǵynyń mereıtoıy qarsańynda elimizdiń ár aýmaǵynda ótkizilip jatqan mundaı alqaly basqosýlar ótken tarıhymyzǵa kórsetilgen qurmetpen qosa ár qazaqstandyqtyń boıynda patrıottyq sezimdi qalyptastyratyn mańyzdylǵymen este qalary sózsiz.
Atamekeninen aıyrylyp, atajurty tarylyp, kóbeıgen elden tóbeldeı elge aınalǵan ata-babalarymyzdyń bodandyqtan qutylý, jeke memleket bolý armany Elbasymyzdyń syndarly saıasatynyń arqasynda oryndalyp, abyroı-bedeli tórtkil dúnıege Qazaq eli retinde tanyldyq. Ata dástúrge baı, dostyqqa adalmyz.
О́tkennen mura bolyp qalǵan asyl qazynalarymyz, baǵa jetpes mádenı, rýhanı baılyǵymyz orasan. Solardyń birine, biregeıine Uly dala órkenıetiniń damýyna ólsheýsiz úles qosqan bıler ınstıtýtyn, olar qalyptastyrǵan qazaq bolmysyna ǵana tán, búkil tynys-tirshiliginiń fılosofııasyn syıdyrǵan maqal-mátelder men naqyl jáne sheshendik sózderdi jatqyzýǵa bolady. Baryn túgendep, joǵyn taýyp, el kádesine jaratyp, keler urpaq ıgiligine mıras etip qaldyrý – qasıetti boryshymyz. Egemendik alyp, eńsemiz tiktelgen tusta ulttyq ereksheligimizge negizdelgen sheshendik óner jańǵyryp jatsa, utarymyz kóp bolmaq. Tarıhqa kóz júgirtsek, bı, sheshenderge kende bolmaǵan ekenbiz. Aqylgóıligimen, oıǵa júırik, sózge sheshendigimen qara qyldy qaq jarǵan, qol bastaǵan batyrlyǵymen kózge túsken danalardy halyq ózi qalap, bı etip saılaǵan. О́kinishke qaraı, Keńes úkimeti kezinde bılerge, bekterge degen teris pikir, jalań kózqaras týǵyzyldy. Shetinen meırimsiz, tasjúrek retinde sýretteldi. El, jer úshin sińirgen ulan-ǵaıyr eńbekteri de atalmaı, tasada qaldy. Olar jaıly kórkem shyǵarma, zertteý eńbekter jazǵan jazýshy-ǵalymdar qýǵyndalyp, úlken japa shekti. О́ıtkeni, han-sultandardyń, bılerdiń el basqarý saıasatyndaǵy suńǵylalyǵyn, tereńdigin, qoǵamdaǵy zor bedelin Reseı ımperııasy Qazaqstandy otarlaý saıasatynyń alǵashqy jyldarynda-aq baıqap, rólin barynsha tómendetýge jantalasyp baqty. Hannyń ózi «Bıler keńesin» saılaıtynyn bilip aldy. Al, qaraýyndaǵy bodan eldiń kúshti handyqtardan turýy, ondaǵy bılerdiń bedeli kúshti bolýy Reseı ımperııasynyń otarlaý saıasatyn júzege asyrýyna aıryqsha kedergi boldy. Sondyqtan, 1822 jyly «Cibip qyrǵyzdary týraly ýstavyn» qabyldap, qazaq jerinde handyqty joıdy. Alaıda, «qazaq halqyn ydyratyp basqarý» saıasaty munymen shektelmedi. Bılerdiń basshylyq róline birjolata balta shabýdy kózdep, 1868 jyly «Jańa ýstav» boıynsha qazaq dalasynda sultandyq pen bılik basqarýdyń burynǵy júıesin joıý jóninde sheshim shyǵardy. Sóıtip, «bólip al da bıleı ber» degen jymysqy saıasat arqyly Qazaq handyǵynyń qalyptasýynda zor ról atqarǵan bıler ınstıtýtyn ydyratyp, qazaq dalasyn usaq bolystarǵa baǵynyshty etti. Buryn kósemdigimen, sheshendigimen tanylǵandar ǵana el basqarsa, budan bylaı Reseı patshasynyń ruqsatymen ǵana bekitiletin boldy. Bolystyqqa, bı, qazylyqqa ózderiniń dara qasıetterimen emes, qara basynyń qulqynyn oılaıtyn, patsha ókilderiniń aıtqanyn istep, aıdaǵanymen júretin darynsyz, mojantopaı mansapqorlar saılandy. Bul jóninde dana Abaı óziniń «Úshinshi sózinde» bylaı degen: «Bul bılik degen bizdiń qazaq ishinde ápbip saılanǵan kisiniń qolynan kelmeıdi. Buǵan burynǵy «Qasym hannyń qasqa jolyn», «Ecim hannyń ecki jolyn», áz Táýke hannyń Kúltóbeniń basyndaǵy kúnde keńes bolǵanda «Jeti jarǵysyn» bilmek kerek. Bul ecki sózderdiń qaısysy zaman ózgergendikten eskirip, bul jańa zamanǵa kelispeıtuǵyn bolsa, onyń ornyna tatymdy tolyq bılik shyǵaryp, tóleýi solarǵa jararlyq kici bolsa kerek edi, ondaı kici az, ıakı tipti joq». Uly hakimniń «bas-basyna bı bolǵan óńsheń qıqym» dep qynjylýy, kúrsinýi sondyqtan.
Daryndy ǵalym, uly oıshyl Shoqan Ýálıhanov «Bıler sotynyń erteden kele jatqan halyqtyq túri» degen maqalasynda «Bı ataǵyn berý qazaqta halyq tarapynan bir saılaý arqyly nemese halyqty bılep otyrǵan úkimet arqyly bolǵan emes, tek sot ǵuryptaryna ábden jetik, sonymen qatar, tilge sheshen qazaqtar ǵana bul qurmetti ataqqa óz betimen ıe bolyp otyrǵan. Mundaı bı ataǵyn alý úshin bı bolam degen qazaq óziniń icine jetiktigin jáne sheshendik qabileti bar ekendigin halyq aldynda san ret kórsetýge tıis bolǵan. Ondaı adamdardyń ataǵy búkil qazaq dalasyna tez jaıylyp, olardyń aty jurttyń bárine málim bolyp otyrǵan» dep jazǵan. Basqany bylaı qoıǵanda, jat jurt ókilderiniń ózi «bı ústem taptyń ókili, ol tek qana han-sultandardyń, baı-manaptardyń soıylyn coǵyp, halyqty qanaýshy» degen pikirler qaldyrmaǵan. Arǵy-bergi aýyzsha taraǵan nemese jınaqtalyp, qaǵazǵa túsken kóne shejiremizge zer salsaq, joq-jitikti kedeıler arasynan toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıinmen bitirgen bıler bolǵan.
Demek, osy aıtylǵandardan bı degenimiz el-jurtynyń ádet-ǵuryp, salt-dástúrin, shejiresin, tarıhyn, qoǵamnyń damý barysyn, aınala qorshaǵan tabıǵattyń san-alýan qacıettepi men qupııalaryn biletin, adamdardyń kókirek-kómbelerine oı kózimen qarap kóre alatyn, qyrly-qyrly minez-qulyqtardy aıtqyzbaı-aq tap basatyn, ǵylym-bilimnen habardar, kemel pikirlerin sheshen tilmen jetkizip berýde dara qasıeti bar bip týma jandar degen qorytyndy jasaýǵa bolady. Desek te, aralarynda han-sultandardyń, rýlarynyń soıylyn soqqan jandar sırek bolsa da ushyrasyp otyrǵanymen, esimderi aqyǵa alǵan atymen, kıgen tonymen birge halyq jadynan tez umytylǵan. Bı degende kóz aldymyzǵa halqymyzdyń arystary Tóle bı, Qaz daýysty Qazybek bı, Áıteke bı aldymen elesteıdi. El arasynda daý talqyǵa salynǵanda bir bı aıyptaýshy, ekinshisi aqtaýshy, úshinshisi tóreshi bolyp daýdy birigip sheshken. Búgingi zamannyń tilimen aıtqanda prokýror, advokat, sýdıa bolǵan.
«Týra bıde týǵan joq» deıdi halyq. Altynǵa aıyrbastaǵysyz asyl da aqıqat sóz bul! «Jaqynym ediń» dep jaltaqtamaı, «jatym ediń» dep tý syrtyn bermeı týra sóılegen ot tildi, oraq aýyz bılerdi halyq pip tutqan. Sheshendiktiń álippesin, ádilettiń aq jolyn ıgermegen bıdi syńar qanat qus esebine qosqan. Syrym sııaqty kósem bıler qarsylasynyń jan-dúnıesine úńilýmen bipge onyń ápbip qımyl-qozǵalysyn, ún boıaýyn qalt jibermeı qadaǵalaı bilgen. Soǵan oraı, ózi de ún boıaýyn qubyltyp, daýys yrǵaǵyn birde jeldirtip, birde tókpektetip, endi birde aq jaýyndaı sebeletip sóıleýmen bipge ár sóziniń mán-maǵynasyn ashatyndaı qımyl-qozǵalysyn, bet-pishinin, qas-qabaǵyn «oınata» bilgen tamasha ártistik qabilet ıeleri retinde ardaqtalǵan. О́z zamanynda qazaq halqynyń uıytqysy, el birligin berik saqtaýshy temirqazyǵyna aınalǵan. Qalaı bolǵanda da bı atanyp, halyqqa tanylǵandar «ózim boldym, ózim toldym, «keıingiler ózderi bilsin» dep kelte piship, kem oılamaǵan. Taýdyń alasarmaýyn, bulaqtyń sarqylmaýyn, dalanyń tarylmaýyn basty mura tutqan. At aıaǵy jeter jerdegi kókireginde sáýlesi, kózinde oty bar jastardy qyran shalar qııa bıikten tanyp, tárbıelegen.
О́lgenimiz tirildi, óshkenimiz jandy degen osy. Qazaqtyń halyq bolyp, birtutas elge aınalýyna, órkendeýine aıtýly han-sultandarymyz, batyrlarymyzben bipge kósemsóz bılerimizdi de ulyqtaý egemendi eldikke qolymyzdyń jetýi arqasynda ǵana múmkin boldy. Osy turǵydan alǵanda, Soltústik Qazaqstan oblystyq sotyn 10 jylǵa jýyq basqarǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri, zań ǵylymdarynyń doktory Beket Turǵaraevtyń osy óńirde týǵan Shal aqyn, Toqsan bı, Eseneılermen birge esimderi eleýsiz qalǵan Shaǵyraı, Zilǵara, Músirep, Qozybaı, Qurymsy, Jarylǵamys sekildi bı-sheshender jáne sheshendigimen birge aqyn, ánshi, kompozıtor bolǵan Baıeke sheshen týraly buryn-sońdy belgisiz bolyp kelgen tyń derekterdi jınastyryp, «Babalar sózi – aqyldyń kózi» jáne «Daýylpaz baba – Qojabergen» atty kitaptaryn shyǵarýy – sózimizdiń bir dáleli.
Qoldanystaǵy Medıasııa zańy boıynsha medıator óziniń talantymen, bilimi, bedeli, aqyly, adaldyǵymen eki jaqtyń da talabyn daý-damaısyz sheship, bitimgershilikke keltiretin tulǵa bolýy tıis. Bitimgershilik týraly zań aıaqasty paıda bolyp, qabyldanǵan qujat emes. Bul halqymyzdyń tarıhynda attary altyn árippen jazylǵan, ańyzǵa aınalǵan bılerimizdiń artyna qaldyrǵan mol murasyn, sheshendik ǵaqlııa sózderin, danalyqpen aıtqan bılikterin eskere otyryp qabyldanǵan mańyzdy qujat dep sanaýǵa ábden bolady. Qazirgi kezde álemdegi damyǵan elderdiń kópshiligi medıasııa tásilimen daý-sharlardy sheshýdiń ońtaıly tájirıbesin qalyptastyrǵan. Elimizde de sýdıalar men medıatorlardyń ádil tóreliktiń týyn joǵary ustap, halyqtyń alǵysyna bólenip júrgenin kórip júrmiz. Jas sýdıalar zańdy jetik bilýmen qatar, attary ańyz bolǵan bılerdiń tapqyrlyǵyn, sheshendigin, týrashyldyǵyn jetik bilip, tarıhty oqyp úırense, kásibı biliktiligi joǵarylaı túser edi.
«Qazaqstan joly – 2050: bir maqsat, bir múdde, bir bolashaq» atty Joldaýda elimizdiń álemdegi 30 damyǵan eldiń qataryna kirý strategııasy usynyldy, ulttyq ıdeıamyz – Máńgilik El bolyp belgilendi. Ata-babalarymyzdyń myńdaǵan jyldar boıǵy asyl armany aqıqatqa aınaldy. Ekonomıkalyq reformalarmen qatar sot-quqyqtyq reformalar da qarqyndy júrgizilip keledi. Qazaqstan Respýblıkasy sýdıalarynyń VI sezinde Memleket basshysy jurtshylyqtyń sotqa qoljetimdiligin, sot jumysynyń ashyqtyǵy men jarııalylyǵyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan jumystardy jandandyrýǵa tapsyrmalar berdi. Qazaqstannyń tuǵyry berik, qadamy nyq bolsyn desek, ótken tarıhymyzdy búgingi kúnniń qundylyqtarymen sabaqtastyrýdyń mán-mańyzy, tálim-tárbıesi aıryqsha der edik. Sonyń biri sheshendiktiń, el basqarýdyń altyn dińgegi sanalatyn bıler ónegesi ekeni aıdan anyq.
Ábdiqahar ERKEBAEV,
Petropavl qalalyq sotynyń tóraǵasy.
