Almatydan 20 shaqyrym alys qonǵan zaýytqa baryp, ondaǵy jumys úderisin kózben kórý bizge qıynǵa soqpady. Belgilengen kesimdi ýaqytta baryp, bárin kózben kórdik. Zaýyt jumysy tolyq avtomattandyrylǵan. Tehnologııalyq jabdyǵy Germanııa, Italııa, Ońtústik Koreıadan ákelinipti. Jeldetkishtiń syrtqy qoraby taza bolattan quıylsa, ishki júıesi halyqaralyq standartqa saı qurastyrylǵan. Baǵasy 300 myń men 10 mln teńgeniń arasynda.
Joǵary bilimdi ınjener Marattyń áý bastaǵy kásibi ustazdyq edi. Ǵylymǵa degen qushtarlyǵyn kásibılikpen ushtastyra bildi. On shaqty ǵylymı-saraptamalyq materıal da jazdy. Bir kúni osy isin bıznespen úılestirsem degen oı keldi. Ári sol kezde – 90-jyldardyń ekinshi jartysy men 2000 jyldardyń basynda Almaty men ózge de óńirlerde dámhana men bıznes ortalyqtary birinen keıin biri salynyp jatty. Bárine aýa tazartatyn jeldetkish kerek.
«Kózin taba bilseń, daǵdarys ta múmkindikke jol ashady. Qurylys segmentindegi daǵdarys shaǵyn bıznes ókilderine jańa múmkindik esigin ashty. Úkimet áleýmettik shıelenisti tómendetý maqsatynda qurylys kompanııalaryn bastaǵan jumysyn aıaqtaýǵa májbúrlep jatqanda bireýdiń eski saraıyn jalǵa alyp, jeldetkishti qoldan qurastyrýǵa kiristim. Qoldan qurastyrylsa da ónimge degen tapsyrys eselep kóbeıdi. Jarty jyl ótkende eski saraıymnan keńirek orynǵa kóship, jumysshy sanyn arttyrdym. Jumys túngi aýysymmen de júrip jatty. Ol kezde temir kesetin lazerli apparat satyp alýǵa qarjy joq. Bári qol jumysymen atqaryldy. 2008 jyly ishki naryqqa «Almaty jeldetkish zaýyty» (AJZ) ataýymen endik. Aınalymdaǵy qarjyny qoldaǵy bardy qurastyrýǵa jumsadyq. Burynǵy polıtehnıkalyq ınstıtýttaǵy metall synyqtaryn arzan baǵaǵa satyp alyp, jeldetkishtiń alǵashqy jobasyn qoldan qurastyryp shyqtyq», deıdi M.Baqqulov.
Zaýyt 2011 jyly «Tehnologııalyq damý jónindegi ulttyq agenttiktiń» ınnovasııalar baǵdarlamasyna qatysyp, grant utyp alyp, stanoktar satyp aldy. Budan keıin Eýropa qaıta qurý jáne damý banki AJZ-ny kaıdzen negizinde konsýltanttardy oqytý alańy retinde tańdap, kaıdzen qaǵıdattaryn engizýge 40 myń dollar grant berdi. 2012 jyly Almaty irgesindegi Qoıanqus aýylynda «Almaty jeldetkish zaýyty» salyndy. Birneshe jyldan keıin AJZ reseılik tehnologııadan nemis tehnologııasyna kóshti. «Zhill-Abegg» zaýytynyń tájirıbesimen tanysyp, tehnologııasyn elge ákeldi.
«Aldymen sol zaýyttyń ónimine tapsyrys berdim, sodan keıin tájirıbe alýǵa bardym. Shynymdy aıtsam, zaýyttyń 20 jyl buryn jasap ketken ónimderi bizge jańalyq bolyp kórindi. Biraq olardy elge ákelý qısynsyz. Zaýyt murajaıyna baryp, tarıhymen tanystym. Italııanyń birneshe zaýytyna bardym. Injener bolǵandyqtan, ónimderin túgel qaıtalamaı, uqsatyp otyryp, is júzinde ózimdikin jasaýǵa sheshim qabyldadym», deıdi bıznesmen.
Zaýyt keıingi 15 jylda klımattyq tehnıkany, jeldetkish pen órtke qarsy jabdyqtardy ázirleý jáne óndirý jónindegi eldegi eń iri jáne jalǵyz zaýytqa aınaldy. О́nimderin turǵyn úı kesheni, bıznes-ortalyq, kásiporyn, aýrýhanalarda da qoldana bastady. 2014 jyly zaýyt elektr energııasyn únemdeı otyryp, zamanaýı aýa baptaý júıesin ázirleý jáne óndirý úshin koreıalyq «LG Electronics» kompanııasymen uzaqmerzimdi yntymaqtastyq týraly kelisim jasasty. Osy kelisimniń nátıjesinde eýropalyq sertıfıkattaý júıesin aldy. Ulybrıtanııada «NSV» (North Sea Ventilation Ltd) zaýytynda eki dánekerleýshisin oqytty. Sondaı-aq ınjenerlerdi qujattamany durys daıyndaýǵa, tapsyrys berýshini túsinýge úıretti. 2018 jyly «NSV» seriktesi atandy. Osy yntymaqtastyqtyń arqasynda munaı-gaz kásiporyndaryna arnalǵan órtke qarsy qoldanatyn klapandardy jasap shyqty.
2021 jyly Marat Baqqulov zaýyty amerıkalyq ınjener-mehanıkter qoǵamynyń (ASME) halyqaralyq sertıfıkatyn ıelendi. Muny munaı-gaz sektoryna «kirý bıleti» dep aıtsa da bolady. Eki jyldan keıin AJZ taǵy bir koreıalyq «Hi Air Korea» kompanııasymen seriktestik ornatty. «Hi Air Korea» – áskerılerge, munaı-gaz sektoryna arnalǵan jeldetý jáne aýa baptaý júıeleriniń álemdik iri óndirýshisi.
«Sheteldik seriktestermen mundaı yntymaqtastyq – óte tıimdi mámile. Barlyq syzbasyn AJZ qaramaǵyna tapsyrady, bizdiń kásiporyn sonyń negizinde munaı-gaz kásiporyndaryna arnap jabdyqtar jınaıdy. Koreıadan birde-bir temir kelmeıdi, shıkizatty elden satyp alamyz. Bolat bizdiń zaýytta kesiledi, jınalady, dánekerlenedi. Basqasha aıtqanda, 100 paıyz otandyq ónim», deıdi zaýyt ıesi.
Qazir AJZ jańa ónim – tot baspaıtyn bolattan jasalǵan germetıkalyq parallelepıpedten quıylǵan órtke qarsy japqyshty aınalymǵa shyǵardy. О́tken jyly zaýyt órtke qarsy klapandardy 800 myń eýroǵa, ıaǵnı 1 mln dollarǵa satty. О́nim eksporttyq deklarasııada «Great Britain» dep jazylǵan. Bul teńge devalvasııasy kezinde eýromen esep aıyrysýǵa múmkindik beredi eken.
Qazir zaýyttyń jeldetkish jabdyǵynyń ishki naryǵynyń kólemi – jylyna 30 mln dollar. Salystyra aıtar bolsaq, Reseı naryǵy – 1 mlrd dollar. AJZ ishki naryqtyń 60 paıyzyn qamtamasyz etip otyr. Ortasha túsim reseılik zaýyttan 5 ese az.
«Reseılikterdiń jalpy tabysy – serııaly, orasan zor ári alýan túrli naryq. Úlken ındýstrııalandyrý esebinen jyl saıyn 20 paıyzǵa deıin ósip otyrady. Al bizdiń naryqta jazda tabamyz, qysta tamaqtanamyz. Bizdiń tabysymyz ındýstrııalandyrýdyń deńgeıine qatysty. El ishimen shektelmeı, halyqaralyq kompanııalarmen ıntegrasııalaný óte mańyzdy. Halyqaralyq naryqqa shyǵý basty maqsat bolýǵa tıis», deıdi M.Baqqulov.
Ol áńgime arasynda jańa naryqtardy izdestirip jatqanyn aıtyp berdi. Jaqyn aradaǵy jospar yńǵaıy BAÁ, Saýd Arabııasy jáne О́zbekstanǵa aýyp tur.
«2024 jyly О́zbekstanda saýda ókildigin ashqaly beri barlyq baǵytta ózgeris paıda boldy. Ázirge naryqty zerttep jatyrmyz. О́zbekstandyq ındýstrıaldy aımaqtardan birneshe usynys kelip otyr. 2022 jylǵa deıin ol elde reseılikterdiń úlesi basym bolǵan. Sanksııanyń saldary básekelesterdiń qataryn seldiretip jiberdi. Qazir О́zbekstanǵa jylyna orta eseppen 600-700 myń dollardyń ónimin jetkizemiz. Bul kórsetkishti 1 mln dollarǵa deıin jetkizýge múmkindik bar», deıdi.
Bıznesmenniń aıtýynsha, qarjyger nemese zańger zaýyt asha almaıdy, muny tek ınjener ǵana jasaı alady.
«Elde mashına jasaý salasynyń damyǵanyn qalasaq, onda ınjenerlerdiń, IT armııasynyń qalyptasýyna múmkindik berý kerek. Qazir zaýyttarǵa qajet mamandardy kolledjderde daıarlaýǵa bolady degen túsinik qalyptasqan. Bul – qate pikir. Tehnologııanyń múmkindigi ýnıversıtet nemese kolledjderdiń áleýetinen asyp ketti. Ýnıversıtet stýdenti zaýytqa baryp, robotty basqara almaıdy. Úkimet demeýimen zaýyt jumysshylaryn sheteldik ataqty kompanııalarda tájirıbe almasýǵa jiberý máselesin memlekettik baǵdarlama arqyly sheshý kerek», dep sózin túıindedi M. Baqqulov.
ALMATY
