Qazaq halqynyń birtýar uly, dańqty qolbasshy, gvardııa polkovnıgi, Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshuly týraly jazylǵan on san-tomdyq ádebıetter onyń Otan aldyndaǵy erlik isteri men naǵyz jaýyngerlik jaýapkershiligin dáripteri aqıqat. Mańyzy men máni zor bul shyǵarmalar jas urpaqty halqyn súıýge, Otanyn qorǵaýǵa tárbıeleıdi. Búgingi órshil jastarymyzǵa qaısarlyq rýhyn syılaıdy. Batyr týraly el arasynda kúni búgin aýyzba-aýyz aıtylyp júrgen aqıqat pen ańyzdyń aýqymynda da shek bolǵan emes, bolmaıtyn da sekildi. Batyr Baýkeńniń ózimen qol alysyp, batasyn alǵan, ıakı ósıetin tyńdaǵan nemese onyń maǵynaly ómiriniń bir sáttik kýási bolǵan azamattardyń óz aýzynan estigen tómendegi úzik-úzik syrlar oqyrmandar úshin qyzyqty bolar degen oıdamyz.
Tań aldyndaǵy kezdesý
Maıdanbek ESJANOV,
ishki ister qyzmetiniń ardageri,
mılısııa polkovnıgi:
– Azanǵy saǵat 4-terdiń shamasy... Aýdandyq ishki ister bóliminiń kezekshiligin atqaryp turǵanmyn. Tań tylsymyn esik aldyna «shıq» etip kelip toqtaǵan «Volganyń» tejegishiniń daýysy buzdy. Kóliktiń Almatydan kelgenin tumsyǵyndaǵy memlekettik belgi-nómirinen baıqap qaldym. Esik ashylyp, ishten polkovnık kıtelindegi bas kıimsiz azamat tústi. Jyǵa tanymasam da, tártip boıynsha sheni joǵary beımezgil qonaqtyń aldynan júgirip shyqtym. Qolymdy shekeme aparyp: «Joldas polkovnık...» dep aýzymdy ashqanym da sol edi, «...polkovnık emes, gvardııa polkovnıgi» dep gúr ete qalǵan sesti daýys sózimdi bólip tastady. «Mássaǵan, myna kisi Baýyrjan Momyshuly ǵoı!» Qatty sastym. Qalshıyp turǵan boıy daýysym dirildep raportymdy basynan qaıta bastadym: «Joldas gvardııa polkovnıgi! Qordaı aýdandyq ishki ister bóliminiń kezekshi ofıseri, leıtenant...». Sáýlesin kúńgirtteý sebezgilep turǵan elektr jaryǵynan batyrdyń ótkir janary jarq etkendeı bolyp kórindi maǵan. Qolyn shekesinen túsirip, bir attap jaqyndap: «Balam, – dedi, – aýdandyq sottyń tóraǵasy Omarhan Jetibaevtyń úıine jol siltep jibershi!».
Bizdiń aýdandyq sottyń tóraǵasy Baýkeńmen bir dıvızııada soǵysqan degennen habarym bar edi, uıyqtap jatqan bir serjantty dereý oıatyp, halyq batyrynyń qasyna qosyp, jolǵa saldym. Qolyn usynyp qoshtasqan Baýkeń kóligine otyra bere kilt burylyp: «Sen ofısersiń, budan bylaı durystap raport berýdi bilip al!» – dedi. «Qup bolady, joldas gvardııa polkovnıgi!» – dep taq ete tústim.
О́ń men tústeı bolǵan oqıǵadan soń ózime-ózim al kele alsamshy!.. Batyrdyń salaly saýsaqtary uzyn ári jumsaq eken. Daýysy tym qatqyl bolǵanmen, alaqanynan áldebir jylylyq sezingendeı kúı keshtim. Aýzynan shyqqan árbir sózi qulaǵymda kópke deıin shýyldap, umyta almaı júrdim!
Dańqty maıdanger aǵamyz sol tańda maǵan aq batasyn bere otyryp, bolashaq qyzmettegi jolymdy ashyp berip ketken eken! Aǵa leıtenant kezimde Jambyl oblysynyń Jýaly aýdandyq ishki ister bólimine bastyq bolyp taǵaıyndaldym. Ol kez – keńestik zaman, nebári aýdandyq mılısııa bastyǵynyń qyzmetin atqarý úshin de sonaý Máskeýden ruqsat kerek! Sondaı súzgi men talaptan ótýim Baýyrjan atamyzdyń qolyn qysyp, bata alǵanym shyǵar degen oıda júrgenim de ózime ǵana málim... Eń qyzyǵy, soǵystyń aldynda ǵana leıtenant Baýyrjan Momyshuly ózi týǵan sol Jýaly aýdanynyń mılısııa bóliminiń bastyǵy bolǵan edi! Dańqty qolbasshy otyrǵan oryndyqta qyzmetim kelesi satyǵa óskenshe otyrdym. Jaýjúrek aǵamyzdyń kıeli oryndyǵyn, qasıetin qadir tuttym. Batyrmen bolǵan tań aldyndaǵy sol kezdesý áli kúnge kóz aldymda...
ALMATY.
«Tilsiz jaýdan» saqtaǵan áýlıelik
Ǵalymjan SAǴYNDYQOV,
halyqaralyq DNK kompanııasynyń tehnıkalyq dırektory:
– Baýyrjan atamnyń basymnan sıpaǵany esimde... Alaıda, onyń qasıet-qadirin es bilip, etek jıǵan kezde shyndap túsinip júrmiz ǵoı. Meniń atam – qoǵam qaıratkeri Qurmanbek Saǵyndyqov Baýyrjan Momyshulymen túıdeı qurdas: mektepte birge oqyǵan, maıdanda jaý shebinde birge soǵysqan. 2010 jyly Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda eki dostyń 100 jyldyǵyn erekshe qurmetpen atap ótti.
Eki dostyń arasyndaǵy qalamgerlik qarym-qatynas, týysqandyq baılanys, adamgershilik uǵysý týraly elimizdiń buqaralyq aqparat quraldary talaı-talaı dúnıeler jazdy. Osy oraıda, meniń baldyrǵan kezimde ótken Baýyrjan atama qatysty bolǵan bir oqıǵa týraly aıtyp bersem dep edim.
Sara ájem sondaı meıirban jan edi. Jyly sózinen artyq eshteńe estigen emespiz. Balalyq shaqtyń mamyrajaı kún keshken qyzyqty shaqtary ǵoı – Baýyrjan atam úıge kelgende sondaı aıaýly da altyndaı ájeme: «Áı, qara qatyn!..» – dep aıǵaılap sóıleıtin. Oǵan keıip jatqan ájem joq: «Oı, tuqymyń óskir...» deıtin de qoıatyn. Oıyn balasy kezimiz, birde ájeme janym ashyp: «Áje, Baýyrjan atam sizge nege ursady?!» – dedim. Sonda ájem, mańdaıymnan emirene súıip, kúlgen: «Qulynym-aı-a... Baýyrjan atań seniń atańmen túıdeı qurdas qoı. Sol qurdastyǵyna salyp árnárseni aıtady da...
«Meniń qurdasyma durys qaramaısyń, basqa kempir áperemin...» deıdi. Sol kezde men: «Áje, maǵan basqa ájeniń keregi joq!» – dep «shyr» ete qalamyn. Áppaq ájemniń shashymnan sıpap otyryp aıtqan bir áńgimesi de esimde. Túnniń bir ýaǵynda mazasyz shyryldaǵan telefonnyń daýysynan oıanǵan ájeme telefonnyń arǵy jaǵynan Baýyrjan atam dúrse qoıa beredi:
– Áı, qara qatyn!.. Uıqyda basyń qalǵyr, órtenip ólesińder ǵoı... deıdi de telefondy tastaı salady. Bar bolǵany osy. Túngi uıqysy buzylǵan Qurmanbek atama «Qurdasyń ǵoı...» deıdi ájem jyly jaýyp. Dosynyń minezine qanyq atam, úndemesten aýnap túsip, uıqyǵa qaıta bas qoıady. Kózi ilinip ketken ájem, kenet, áldeneden sekem ala ma, áıteýir... ornynan turyp, sýsyn ishpekke as úıge barady. Barsa, jańadan ǵana satyp alǵan «ZIM» tońazytqyshynyń arty tútindep, ótkizgishi órtenip jatyr eken!
Baýyrjan atamnyń beımezgil soqqan telefon qońyraýy bir úıdiń otbasyn osylaısha tilsiz jaýdan aman alyp qalǵan.
Atalarym da, ájelerim de dúnıeden ótken!.. Biraq, ájem aıtqan órtke qatysty osynaý áńgime esh jadymnan shyqpaıdy. «Baýyrjannyń atalary eskishe oqyǵan, olardyń tuqymdarynda kóripkel-áýlıe kisiler bolǵan» dep aıtqan Sara ájemniń sózi jadymda saqtalypty.
ALMATY.
Qara qoıdyń pisken basy...
Erkin QURMANTAEV,
qoǵamdyq tamaqtandyrý men saýda isiniń úzdigi, eńbek ardageri:
– 70-shi jyldardyń ishi. Shymkenttegi iri meıramhanalardyń birinde bas aspaz qyzmetin atqaratynmyn. Oılamaǵan jerden ataqty Baýyrjan Momyshuly bizden tústenetin boldy. Kádimgideı ábigerge tústik. Dırektorymyz maǵan qazaqsha qatyryp turyp et asýǵa tapsyrma berdi. Bólek tabaqpen qurmetti aǵamyzǵa arnap, qara qoıdyń basyn pisirip qoıýdy eskertti.
Ol kisi qasyna kóp adam ertpeıdi degendi buryn da estıtinbiz, úlken zaldyń tórinde eki-úsh adam ǵana otyrdy. Ataqty aǵamyzdy bir kórýge qumartyp júrgen bizder, solaı qaraı jasyryna kóz tastap qoıamyz. Gúrildep sóılep otyrǵany, qatqyldaý shyqqan daýysy, tula boıyńdy shymyrlatyp jiberedi eken...
Et daıyn boldy, daıashy jigitter bar mázirimen jasaýlap-sándegen ulttyq asymyzdy batyrdyń aldyna alyp bardy. Moınymnan júk túskendeı bolyp otyra bergenim sol edi, úlken zaldan shý shyqty. Úrpıisip qaldyq... Qulaq túrip em: «Shaqyryńdar dedim ǵoı, shaqyryńdar!..» – degen batyrdyń qaharly daýsyn anyq estidim. «Áne-mine» degenshe, daıashynyń biri júgirip kelip, batyrdyń meni shaqyryp jatqanyn aıtty. «Nege men, nege meıramhananyń dırektory emes...». Túkke túsinbeı, bir jaǵy Baýkeńniń qaharynan ımenip, jylystap úlgergen dırektordyń joqtyǵyn bildirmeıin dep, batyrdyń qasyna jettim. Qos qolymdy usyna bergenmin, qarlyǵyńqy daýysymen gúr etti: « – Áı, balam, shaqyr dedim ǵoı ana qatyndy, jer jutyp ketti me, a?!».
– Qandaı qatyndy...
– Myna basty pisirgen aspaz qatyndy!
Júregim sý ete qaldy. «Ne búldirdim eken?!». Qara qoıdyń basy batyrdyń aldynda áli de pyshaq tımeı, quıqasy bylbyrap, býy burqyrap turdy.
– Basty men pisirip edim, osy meıramhananyń bas aspazy – Erkin...
Batyr aǵamyz, maǵan tańdana bir qarap, sabasyna túskendeı bolyp aldy da, «otyr» degen ıshara jasady.
– Aınalaıyn, Erkin... Batyrdyń daýysy sál-pál jumsarǵanyn baıqap, men de esimdi jıǵandaımyn. «Almaty men Shymkenttiń arasynda kóp júremin, meıramhanalarynan tamaqtanamyn. Bul aspazdyq óner degen qazaqtyń jigitterine onsha juǵysty bolmaǵan, shyraǵym! Biraq, aınalaıyn, mynadaı basty jón-jobasymen, jaǵyn ajyratyp, tisin qaǵyp, bir qulaǵyn kesip berýdi, óz basym meıramhanada birinshi ret kezdestirip otyrmyn. Atalarymyz syıly azamattarǵa basty qur mújı salsyn dep usynbaǵan ǵoı, muny túsingenińe rahmet! Qoıdyń basyn qalaı pisirip asýdy saǵan meıramhanada úıretpegen shyǵar, sondyqtan áke-shesheńe rahmet! Basty usynarda oǵan talǵammen qaraǵan, ol – óner! Ultymyzdyń ereksheligi. Osyny durys túsingeniń úshin rızamyn. Isiń jemisti bolsyn!» – dedi. Tamaǵyn kenep, daýysyn oqta-tekte sozyp, dıktorlar sııaqty sóıleıdi eken. Qysylǵanym bar, qoryqqanym bar... ne aıtarymdy bilmeı turmyn.
– Erkin!..
Daýysy sańq ete qaldy.
– Mynany tartyp jiber! Suq saýsaǵymen konıak quıylǵan qypsha bel rıýmkany nusqap tur. Janyndaǵylarda ún joq. Maıdanger myńǵyrlamaı naqty, taq-tuq sóılegendi unatady degendi oqyǵanmyn da estigenmin.
– Kóke, men, birinshiden, jumystamyn! Ekinshiden, eshýaqytta spırttik ishimdik ishken emespin! – dep taq ete qaldym. Jaspyz ǵoı, áskerde bolǵanmyn, jaýyngerlik tártipti de jaqsy bilemin.
О́ńmennen ótetin susty janarymen qatýlana qarap turdy da: «Krýgom! Marsh!» – dedi...
Sol kún meniń esimde máńgi saqtalyp qaldy. Máskeýdi qorǵaǵan, batyrlyǵyn álem moıyndaǵan, ataq-dańqy zor aǵamyzdyń óz aýzynan alǵys sózin estýden asqan baqyt bar ma! Qaıran, Baýkeń aǵamyz!
Shymkent.
