– Aqqalı Qabıjanuly, 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldandy. Bul qujattyń mańyzy nede dep oılaısyz?
– Shyndyǵyn aıtqanda, elimizdiń memlekettik egemendigi týraly deklarasııaǵa kóp qujattyń biri retinde qaramaǵan jón. Bulaı deýimniń sebebi bar. О́ıtkeni deklarasııa qabyldanǵan kúndi eske túsirsek, bul – 1990 jyldyń 25 qazany. Sol kezde 15 respýblıkany ýysynda ustaǵan odaq áli taramaǵan edi. Demek elimizdiń táýelsizdigi jónindegi máseleniń qozǵalýy múmkin emesteı kórinetin edi. Tipti sol tusta Qazaq KSR Joǵarǵy keńesindegi depýtattardyń bári birdeı eldiń egemendigi týraly oılanyp júrdi deı almaımyn. Biraq depýtattardyń arasynda elimizdiń táýelsizdik alatyn kezeńi jaqyndaǵanyn sezgen memleketshil azamattar az bolmady. Olar – Salyq Zımanov, Sultan Sartaev, Sherhan Murtaza, Manash Qozybaev, Jabaıhan Ábdildın, Ábish Kekilbaev sekildi otanshyl tulǵalar. Alaıda el táýelsizdigin jarııalaý úshin aldymen memlekettik egemendiktiń negizin qujat túrinde resimdeý qajettigi týyndaıtyny ras. Al mundaı qujat – memlekettik egemendik deklarasııasy.
Mine, osy turǵydan aıtqanda, egemendik deklarasııasy táýelsizdigimizdiń negizin qalaýǵa jol ashqan tarıhı qujat retindegi mańyzy óte zor. О́ıtkeni «Egemendik týraly deklarasııa» negizinen alǵanda birinshi konstıtýsııalyq akt bolyp esepteledi. Deklarasııanyń tarıhı mańyzy ulttyq memleketti saqtaý, qorǵaý, nyǵaıtý haqynda sharalar jasalatynyn málimdeýimen qundy bola tústi.
Atalǵan qujatta «Qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti uǵynýdy» mindetteý týraly aıtylady. Sonymen qatar «Qazaq KSR ulttyq memlekettigin saqtaý, qorǵaý jáne nyǵaıtý jóninde sharalar qoldanady» dep tujyrymdalǵan. «Ulttyq memlekettiligin» degenge zer salyp qarasaq, mundaı qaǵıdalar Ata zańda oryn alýy qajet. Qazaqstannyń saıası jáne memlekettik qurylymyn aıqyndaýda sol kezdegi respýblıkanyń ortaq odaq aldyndaǵy basym baǵytyn baıandy etetin deklarasııanyń 6 jáne 8-baptarynyń mańyzy zor boldy. Bul baptarda «Qazaq KSR-niń memlekettik bıligi respýblıka ishinde, sondaı-aq Odaqtyq shartta belgilengen sheńberde syrtqy qarym-qatynasta ústem, derbes, tolyq júzege asyrylady. Respýblıkadaǵy saıası, ekonomıkalyq jáne ulttyq-mádenı qurylysqa, onyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyna baılanysty barlyq máseleni derbes sheshedi, memlekettik ókimet jáne basqarý organdarynyń qurylymy men quzyretin, respýblıkanyń rámizderin anyqtaıdy» dep jazylǵan.
Osy baptar arqyly respýblıkanyń halyqaralyq jáne memleketaralyq qatynastar júıesindegi naqty quqyqtyq sýbektiligi, eldiń derbes saıası jáne ekonomıkalyq damýy tujyrymdaldy deı alamyz. Deklarasııadaǵy «Qazaqstan qazaq halqynyń ózin-ózi bıleýiniń formasy jáne Qazaqstan memleketi qazaq halqynyń damýyna jaýapty» degen qaǵıdalar halqymyz úshin qymbat edi.
– Deklarasııany qabyldaýǵa qarsylyq bildirgender de bolypty ǵoı. Olar sonda neni kókseýi múmkin edi?
– Qazaqta «Adam alasy ishinde...» deıtin támsil bar ǵoı. Sol kezde myzǵymaıtyn alyp ımperııadaı kóringen KSRO-nyń ekonomıkalyq áleýeti álsirep, qadamy shatqaıaqtaı bastaǵan edi. Al bul odaq quramyndaǵy elderdiń basshylaryn oılandyryp, táýelsizdik týraly máseleni astyrtyn qarastyrýyna túrtki boldy. Osy oraıda shovınıstik pıǵyldaǵy azamattar bul qujattyń qabyldanýyna qarsylyq bildiretini daýsyz edi. О́ıtkeni olar memlekettik egemendik týraly deklarasııa Qazaqstannyń odaqtan bólinip shyǵýyna negiz bolatynyna alańdady. Olar «Qazaqstanǵa egemendik deklarasııasy ne úshin qajet?» degen syńarjaq pikirdi taratty.
Biraq qalyń buqaranyń ókilderi de, Joǵarǵy keńes depýtattarynyń basym kópshiligi de bul qujattyń qabyldanýyna qarsy bolǵan joq. О́ıtkeni Jeltoqsan kóterilisinen keıin sol kezde eldegi qoǵamdyq-saıası belsendiliktiń ekpini laýlaǵaly turǵan ot tárizdi edi. Árıne, depýtattardyń arasynda qarsy daýys bergender kezdesti. Alaıda olardyń qatary az edi.
– Respýblıka kúni merekesin qalaı atap ótken jón?
– Bul kúnniń mańyzyn Alash arystarynyń táýelsizdikti ańsaǵan maqsat-muratymen baılanystyrýǵa bolady. О́ıtkeni olar qazaq eliniń azattyǵy, eńse tikteýi úshin, urpaǵynyń bolashaǵy jarqyn bolýy úshin janyn pıda etti. Sol arystardyń bir ǵana armany bar edi. Bul – qazaq eliniń táýelsizdigi. Alash arystary eldi bodandyqtyń buǵaýynan qutqarý úshin, qazaq halqynyń táýelsizdigi úshin aıanbaı kúresti. Biraq olardy ajdahadaı aýzyn ashqan alyp ımperııanyń solaqaı saıasaty qurbandyqqa shalyp jiberdi.
Qazaq halqy táýelsizdikke qol jetkizgenge deıin azapty joldan ótti. Qoldan uıymdastyrylǵan ashtyqqa, qýǵyn-súrginge ushyrady. Halqymyzdyń sanaly, bilimdi tulǵalary qýǵyndaldy, atý jazasyna kesildi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń dalasynan oralmaǵan qazaqtyń sany áli tolyq jınaqtalǵan joq. Jeltoqsan kóterilisi de qazaqqa qarsy jasalǵan qııanat edi. Elimiz táýelsizdikke deıin júrip ótken joly osyndaı buralań edi. Biraq rýhty qazaqtyń eńsesi túspedi. Sol sebepten 25 qazan tek Qazaqstannyń táýelsizdigine jol ashqan memlekettik egemendik týraly deklarasııa qabyldanǵan kún deýmen shektelmeý qajet. Bul kún – qazaq halqynyń azattyǵyn ańsaǵan Alash arystarynyń armany – memlekettik egemendikti tarıhı qujatpen bekitken kún. Deklarasııa bizge osynysymen qundy ári qymbat bola beredi.
Deklarasııa qabyldanǵan 25 qazan Respýblıka kúni bolyp belgilendi. Al Respýblıka kúniniń ulttyq mereke retinde atalyp ótiletini – quptarlyq jaıt. Sondyqtan bul kúni, ásirese jas býynnyń arasynda patrıottyq baǵyttaǵy is-shara kóbirek ótkizilgeni jón.
Áńgimelesken –
Joldasbek KО́ShERBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
Atyraý oblysy
