Alqaly jıyn IýNESKO, ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııasy, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty, Halyqaralyq Túrki mádenıeti men murasy qory, Beızattyq mádenı mura jónindegi ulttyq komıtetiniń uıymdastyrýymen ótti.
Konferensııada Túrki mádenıeti jáne murasy qorynyń prezıdenti Aqtoty Raıymqulova jaýhar jádigerlerdi zertteý men nasıhattaý isindegi ortaq qundylyqtar, mádenı, rýhanı baılanystardyń mańyzyna toqtaldy.
M.Áýezov atyndaǵy О́ner ınstıtýtynyń qoljazbalar qorynda jáne Ortalyq ǵylymı kitaphanada «Alpamys batyr» jyrynyń 15 jazbasy saqtalǵan. Búginde ınstıtýt mamandary óńdep, bir izge túsirip, ǵylymı aınalymǵa engizgen epostyq jyrlardyń sıfrly formattaǵy nusqalary qoljetimdi. Mamandar deregine súıensek, «Alpamys» jyr-dastanynyń negizgi jelisi men arqaýy bir bolǵanymen, ishinara ózgeshelikteri men ıirimderi kezdesedi. Sondyqtan ony jiti qarap, salystyryp, ǵylymı baǵa berý isi jalǵasa bermek.
Konferensııada «Alpamys» – álemdik epos qazynasynyń jaýhar jádigeri» taqyrybynda baıandama jasaǵan M.Áýezov atyndaǵy О́ner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Kenjehan Matyjanov túrki halyqtarynyń arasyna óte keń taraǵan tarıhy tereń, qurylymy asa kúrdeli batyrlyq epostyń biregeıi «Alpamys batyr» jyrynyń altaılyqtardan bastap, qazaq, ázerbaıjan, tatar, bashqurt, ózbek, qaraqalpaq, túrik, tipti, tájikter arasynan jazylyp alynǵan júzdegen versııalary men nusqalary bar ekenin aıtady. Olarda jyrǵa arqaý bolǵan negizgi sıýjettik jeli, qaharmandardyń aty-jóni (Alpamys, Baıbóri, Baısary, Analyq, Gúlbarshyn, Ultan t.b.) kóp ózgermegen. Epostyń qazaq jáne ózbek, qaraqalpaq nusqalary ǵylymda «qońyrat» versııasy dep atalsa, altaı halyqtarynda «Alyp Manash» kóne batyrlyq erteginiń negizinde jetken «altaı» versııasy saqtalǵan. Bashqurtta – «Alpamysha», tatarda – «Alpamsha», noǵaıda «Alyp-Mamshıan» degen attarmen saqtalǵan «qypshaq» versııasy jetken. HV-HVI ǵasyrlarda ázirbaıjandar men Anadoly túrikterinen «Baıbóri, onyń uly Bámsi-Baıraq týraly jyr» degen atpen jazyp alynyp, «Qorqyt ata kitabyna» engen «oǵyz» versııasy bar. Osynyń barlyǵy altaılyqtardyń «Alyp Manashynan» tamyr tartyp, «alyp batyr» degen mıftik, epostyq qaharman maǵynasyn beredi. Bul sózdiń (Alyp, Alpamys, alpamsa) osy maǵynasy Mahmut Qashqarı sózdiginde de, Orhon-Enıseı jazba eskertkishterinde de kezdesedi. Qazirgi túrki tilderiniń kópshiliginde sol maǵynasyn saqtaǵan.
«Altyn Orda dáýirinde (shamamen HIII – HV ǵǵ) qaharmandyq jyrlar tarıhı klassıkalyq epos dárejesine kóterildi. «Alpamys» – túrki tektes halyqtarynyń folklorynda sońǵy bes ǵasyr boıyna halyqty erlik pen batyrlyqqa, adamgershilik asyl qasıetterge baýlıtyn teńdessiz týyndylardyń aldyńǵy leginde tur. Qazaq halqy da «Alpamystyń» mártebeli murageri retinde jyrdy erteden zerttep keledi. Qazirgi kúnde ınstıtýttyń qoljazbalar qorynda jyrdyń onnan astam jazba nusqalary saqtalǵan. Bul jazbalardy salystyryp, ortaq nusqasyn anyqtap, olardy basqa túrki halyqtarynyń versııalarymen tıpologııalyq baılanysta tarata zertteý – búgingi folklortaný ǵylymynyń eleýli mindetteriniń biri», deıdi professor.
Epostyq jyrdy qazaq, qaraqalpaq nusqalary negizinde qarastyrǵan Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Abat Pangereev jyrdyń sońǵy jaryq kórgen, tekstologııalyq óńdeýden ótken S.Aqqojaev nusqasynda Jıdeli toponıminiń 4, Baısyn toponıminiń 16 ret kezdesetinin, al Jıdeli – Baısyn dep qosarlana atalýy 8 márte qaıtalanatynyn aıtady. Bul toponımder epıkalyq keńistiktiń kórkem beınesin berýmen qatar batyrdyń jaýǵa attanys saparynyń baǵytyn, jyrda sýretteletin oqıǵalarynyń órbýin, bir-birine jalǵastyǵyn kórsetýimen erekshelenedi. Osy oraıda ǵalym «Alpamys batyr» jyrynyń kóneligi baspadan basylyp shyqqany (Qazan baspasy, 1899 jyl), 125 jyl tolǵany emes, folklor dástúri boıynsha aýyzdan-aýyzǵa tarap, túrki halyqtaryna ortaq epıkalyq mura bolyp saqtalǵandyǵynda deıdi. Al jyrdyń oǵyz, qypshaq, qońyrat versııalarynyń bar ekendigin basqa zertteýshiler qýattap, kózemeldi dálelder keltirgen.
Alqaly jıynda Túrki álemi zertteýleri ınstıtýty Ege ýnıversıtetiniń professory Ekıjı Metın, Ázirbaıjan UǴA Folklor ınstıtýtynyń professory Rzaev Sáıfaddın Gıýlverdı oglý, Q.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory, Tynysbek Qońyratbaı, О́zbekstan Til, ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń professory Shomırza Týrdımov, О́zbekstan Mádenı zertteýler men materıaldyq emes mura jónindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýty IýNESKO bóliminiń meńgerýshisi Abdýllaev Shýhratýlla, Qyrǵyz Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy memlekettik til men til saıasaty ulttyq komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary, professor Jyldyz Orozobekova, Sh. Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýty Qoljazba qorynyń meńgerýshisi Asel Isaeva, Mońǵolııanyń IýNESKO isteri jónindegi Ulttyq komıssııasy Materıaldyq emes mádenı mura saıasatyn júzege asyrý jónindegi úılestirýshi mamany Solmon Serendorj jáne basqa da ǵalymdar qatysyp, baıandama jasady.
M.Áýezov atyndaǵy О́ner ınstıtýty málimetine súıensek, «Alpamys batyr» jyry bineshe ret kóp taralymmen jaryqqa shyǵyp, «Babalar sózi» qazaq folklorynyń júz tomdyǵy, «Dala folklorynyń antologııasy» on tomdyǵy, T. Toǵjanovtyń «Alpamys batyr. Mýzykalyq epos» eńbekterinde kórinis tapqan. Al eposty maqamymen jatqa aıtý óneri Qarataý, Jetisý, Syrdarııa, Mańǵystaý, Saryarqadaǵy jyrshylyq mektepterinde keń taralǵanyn alǵa tartyp, jetisýlyq Ahan Ábdýáli, Erbolat Sháldıbekov, Shattyq Ýathan, Bekarys Qoshtaevtar, syrdarııalyq Bıdas Rústembekov, Berik Saımaǵambetov, Demeý Jolymbetov, qarataýlyq Erbol Qalmyrzaev, mańqystaýlyq Amandyq Kómekov, saryarqalyq Qazybek Ádikeev, besqalalyq Amanqos Sadyqov «Alpamys batyr» jyryn jyrlaýshylar qatarynda tur.
Túrki tektes halyqtarda batyrlyqty dáripteıtin jaýhar jádigerler jan-jaqty zertteýde aldaǵy ýaqytta da birlesken jobalar iske asa beretin bolady. Al halyqtar murasyn óskeleń urpaqqa nasıhattaý isinde atqarylatyn ilkimdi sharalardyń kóp bolǵany kerek.
ALMATY
