«Orta tabys tuzaǵynan» qalaı shyǵamyz?

Prezıdent 2023 jyly áleýmettik-ekonomıkalyq damý máseleleri jónindegi keńeıtilgen keńeste osy taqyrypty qaýzap ótti.

«Byltyr ekonomıkamyz nebári 3,2%-ǵa ósti. Jaman kórsetkish emes. Al osy jyldyń 3 aıynda 4,9%-dyq ósim kórsetti. Sıfrlar jaqsy-aq. Alaıda buǵan toqmeıilsýge bolmaıdy. Qosymsha ósý kózderin izdeý kerek. Úkimet ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etý jolynda bıik maqsattar qoıýy tıis. Sońǵy 10 jyldaǵy ekonomıkanyń ınersııalyq ósý qarqynynan bizdiń el «ortasha tabys tuzaǵyna» túsip qaldy. Eger qazir sapaly ekonomıkalyq ósý úshin berik irgetas qalamasaq, onda halyq tabysy toqyraıtyn kezeń de alys emes. Sarapshylardyń esepteýinshe, Qazaqstan tabys deńgeıi joǵary elderdiń sanatyna qosylýy úshin jyl saıynǵy ósim 6% deńgeıinde, ıaǵnı qazirgi qarqynnan bir jarym ese joǵary bolýy kerek», dedi Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev.

Ulttyq statıstıka bıýro­synyń dereginshe, eko­no­mıkalyq belsendi top sana­tyndaǵy 3,5 mln jumys kúshiniń 77%-y aı saıyn 400 myń teńgeden az tabys tabady. Otbasylyq bıýdjettegi tamaqtanýǵa arnalǵan shyǵys úlesi – 50,5%, aqyly qyzmet – 18,9%, nesıe boıynsha esep aıyrysý – 7%. Demek, tabystyń 76,4%-y tek tamaq ishý men kommýnaldyq shyǵynǵa tólenedi.

Qarjyger Beısenbek Zııa­bekov­tiń aıtýynsha, 1991-2023 jyl ara­ly­ǵyn­da dollar­men eseptelgen jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 2,3 ese – 5 157 dollardan 11 701 dollarǵa deıin ósti. Munaı dollary Úkimetke, sol kez­degi Memleket basshysyna memlekettiń kúshin sezdirdi. Kez kelgen máseleni aqshamen sheshýge bolady degen senim paıda bolyp, ekonomıkanyń barlyq segmentinde baǵany jasandy túrde retteý beleń aldy.

«Ulttyq qordyń qurylýy resýrs­tyq qarǵys tuzaǵynyń memlekettik deń­geıde beleń alyp ketýine jol bermedi. Ulttyq qorǵa munaıdyń ústeme kirisiniń bir bóligi jumsalǵanmen, ındýstrııa­landyrý maqsattaryna qol jetkize almappyz. Garvard ýnıversıtetiniń eko­nomıkalyq kúrdelilik ındeksinde biz­diń eldiń kórsetkishi teris bolyp tur. Qyrǵyzstannan 30-orynǵa tómenbiz. Elde qaıta óńdeý óndiristeri óte az, shıkizatty qaıta óńdeý deńgeıi tómen. Munaı barreline 140 dollar, ishki jalpy ósim 6-7%-dy kórsetip turǵan kezde de halyqtyń tabysy máz bolmady. 2023 jyldyń esebi boıynsha halyqtyń bir aıdaǵy ortasha jan basyna shaqqandaǵy ataýly aqshalaı tabysy 181 855 teńgeni nemese 398,5 dollardy qurady. Bir jyldaǵy tabysy – 2 mln 182 myń teńge nemese 4 782 dollar», deıdi.

Sarapshynyń túsindirýinshe, Úkimettiń Ulttyq qorǵa úńilýiniń jıilip ketý sebebi de osy. 1998, 2008, 2018 jyldardaǵy qarjylyq daǵdarystyń sebep-saldarymen kúresip júrgende álemdik ekonomıka damyp ketti. Bizdiń orta tabys tuzaǵyna túsip qalýymyzdyń basy osy jyldardan bastalady.

«Halyqtyń tabysy IJО́-niń deńgeıine ilese almaı otyr. Úkimet ony memlekettik shyǵyndardy kóbeıtý, kvazımemlekettik sektordy qorlandyrý, fıskaldyq yntalandyrý esebinen teńestirgisi keledi. Biraq bul sheshim halyqtyń tabysyndaǵy memlekettiń úlesin kóbeıtip, ınflıasııany kóterip jiberetinin Ulttyq bank sezip otyr», deıdi B. Zııabekov.

Aıtýynsha, memlekettiń úlesi azaımaı turǵanda basqa salalardy ártaraptandyrý, damytý baǵytyndaǵy áreketterimizdiń naryqqa áseri sińimdi bolmaıdy.

«Bıýdjettiń shyǵys bóligi IJО́ deńgeıine ilese almaı jatyr. Orta ta­bys­tyń tuzaǵy emes, ınstıtýsıonaldy tuzaqqa jaqyndap qaldyq. Sarapshy aıtyp ótkendeı, Ulttyq qordan bólinetin transfert kólemi 1,2 trln teńgege deıin tómendeýge tıis, biraq is júzinde odan ósip ketti. Bıýdjet tapshylyǵy da sondaı jaǵdaıdan alys emes. Jaǵdaıdy «orta tabys tuzaǵy» dep sylap-sıpaýdyń qajeti joq. Biz­diń qazirgi kórsetkishimiz – ekonomıkalyq mádenıettiń qalyptasýyna múmkindik bermeıtin «tómen tabystyń tuzaǵy». «Kedeı» sanatynan «aýqattylar» qataryna ótken elder biz aıtqan tuzaqtyń áse­rin birneshe ondaǵan jyl boıy sezgen. Dál qazir Úkimet orta jáne tómengi tabys tuzaǵynan alyp shyǵatyn formýlaǵa basymdyq berýi kerek. Elimizdiń damýy osy tuzaqtan qashan shyǵatynymyzǵa baılanysty», deıdi.

El ekonomıkasy shıkizattyq-eksport­tyq modelge qurylǵan. Tipti IJО́ qury­lymyndaǵy úlesi basym (54%) qyzmet kórsetý salasynyń qomaqty bóligi munaı-gaz, taý-ken óndirisindegi qyzmet kórsetýden turady.

«Ekonomıkanyń 27,5%-y­ shıkizatty óńdirý men óń­deýge jatady. Mundaı jaǵ­daıda ekonomıka ósýi úshin syrtqy shıkizattyq na­ryqtarda munaı, ýran, fer­roqorytpalar baǵasy udaıy qymbattap otyrýy shart. 2023-2024 jyldary naryqtaǵy jaǵdaı máz bolmady. 2025-2026 jyldarǵa arnalǵan boljamdarda da qym­battaıdy degen belgi joq. Shıkizat eksporty arqyly ekonomıkany alǵa jyljyta almaımyz», deıdi B.Zııabekov.

Sarapshy Jaras Ahmetovtiń aıtýyn­sha, ınnovasııalyq damý segmentindegi kórsetkish damyǵan elderden alys tur. Aradaǵy alshaqtyq is júzinde ózgerissiz qalýda.

«Ekonomıkalyq ósimdi orta tabys tuzaǵy tejep otyr. Eko­no­mıkalyq damý­daǵy tejelý halyqtyń naqty tabysy men onyń ómir súrý sapasy ósiminiń baıaýlaýyna alyp keldi. Biz bul tuzaqtan shyǵa almasaq, toqyraý kezeńine túsip qa­la­myz dep boljaýǵa bolady», deıdi sarapshy.

Qarjyger Murat Temir­hanovtyń pikirinshe, Ulttyq qorda jınaqtalǵan munaı dol­lar­larynyń somasy ekono­mı­ka­lyq modeldegi kem­shilikti búrke­me­leý­ge múmkindik beredi.

«Ekonomıkalyq keleshek ártaraptan­dyrýdyń barysymen aıqyndalady. Tabıǵı resýrstarǵa jáne memlekettik basqarýǵa negizdelgen ósýdiń qazirgi modeli «orta tabys tuzaǵyna» túsip qalý qaýpin arttyrady. «Orta tabys tuzaǵy» ekonomıkalyq ósim baıaýlaǵanda nemese ortasha tabys deńgeıine jetkennen keıin toqtaǵan kezde paıda bolady. «Resýrstyq qarǵys tuzaǵy» ónim­­diliktiń ósýi nemese ekonomıkany árta­rap­­tandyrý nátıjesinde emes, tabıǵı resýrstardyń moldyǵy nátıjesinde paıda boldy. Ulttyq qorda jınaqtalǵan munaı dollary bizdiń kemshiligimizdi jasyrýǵa múmkindik berdi. Ulttyq qor qarajatyn durys paıdalanbaǵandyqtan, ekonomıkalyq saıasat máseleleri sheshil­medi», deıdi M.Temirhanov.

M.Temirhanovtyń aıtýynsha, bızneske naryqtyq mólsherlemeden tómen paıyz­ben nesıe berý naryqtyq nesıeleýdiń keńeıýine óte jaǵymsyz áser etti.

«Bul másele memlekettik deńgeıde moıyndaldy, biraq Úkimet ony sheshý jos­parlaryn usyna almady. 2021 jyldyń aqpanynda Ulttyq bank, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Úkimet úsheýi «2021-2023 jyldarǵa arnalǵan makro­ekonomıkalyq saıasat sharalaryn úı­les­tirý týraly kelisimge» qol qoıdy. Nátıjesinde, 2021 jyldyń sońyna qaraı Úkimet qarjy naryǵyndaǵy memlekettik qoldaýdyń naryqtyq emes quraldarynan kezeń-kezeńimen bas tartýdyń 5 jyldyq jol kartasyn ázirleıdi dep josparlanǵan bolatyn. О́kinishke qaraı, bul josparlar oryndalmady», deıdi M.Temirhanov.

ALMATY