Sýret: ru.freepik.com
Ulttyq býrjýazııany qalyptastyrý mańyzdy
Májilis depýtaty Erlan Saırovtyń aıtýynsha, elde kásipkerlikti damytýǵa «burynǵy júıedegi» olıgarhtar kedergi jasap otyr.
«Eldegi bıznes monopolııasynyń saqtalyp qalýy bıznes ortadaǵy teńgerimdi buzdy. «Bıznesimdi tartyp alady» degen qaýip áli seıilgen joq. Jekeshelendirýdiń alǵashqy naýqany kezinde qurylys, avtomobıl, temirjol, basqa da iri jobalar alpaýyt toptardyń qanjyǵasynda ketti. Olardyń keıbiri baqylaýyna alǵan segmenttiń ınvestısııalyq klımatyn saýyqtyrǵan joq. Bul úrdisti toqtatý kerek. Endigi jerde jeke qaltasyna emes, halyqtyń múddesine basymdyq beretin ulttyq býrjýazııa platformasyn qalyptastyryp, yqpalynan bıznesmenderdiń jańa, adal urpaǵynyń áleýetin arttyrý kerek», deıdi Erlan Saırov.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Qýanysh Aıtahanovtyń aıtýynsha, strategııalyq nysandardy jaýapkershiligine alatyn ulttyq ınvestorlar platformasy álsiz.
«Bul rette ınvestorlardyń jaýapkershiligi týraly ustanym zańdastyrylýy kerek. Keıbir strategııalyq nysandardy jekelegen tulǵalardyń basqarýyna berý tájirıbesiniń nátıjesin el kórip otyr. Almatyda árqaısysy 170 kVt qýatty úsh generatory bar birinshi dızeldik elektr stansasyn 1996 jyldyń tamyz aıynda «atyshýly» «Traktebel C.A.» (Belgııa) kompanııasy jekeshelendirdi. 2001 jyly energokompanııanyń 100% aksııasy Almaty qalasynyń ákimdigine ótti. 2009 jyldyń 14 shildesinde «KazTransGaz» AQ dırektorlar keńesiniń sheshimimen «Alataý Jaryq Kompanııasy» AQ «Samuryq-Energo» AQ quramyna kirdi. Jylý ortalyqtarynyń kóbi alpaýyt mıllıarderlerdiń qolyna ótip ketkeni ashyq aıtylyp júr. Jekeshelendirýdiń alǵashqy tolqyny kezinde bizdiń energetıkalyq nysandarymyzdyń kóbi jekemenshikke ótip ketti. Olardyń sol segmenttegi tájirıbesin zerdeleýge ýaqyt tapshy boldy. Sol kezde Parlamentke kelip, esep beretin quryltaıshylarynyń birazy tarıften túsken qarjy salanyń tehnologııasyn jańǵyrtýǵa jumsalatynyn aıtyp, aqtalatyn. Biraq jańartylǵan tarıf baǵasy salany jańǵyrtýǵa emes, quryltaıshylardyń qaltasy arqyly ofshorǵa ketkenin bárimiz kórdik. Qazir bul sala jekeshelendirýdiń keri áserinen tolyq aıaqqa turǵan joq», deıdi Qýanysh Aıtahanov.
Jańa tolqyn qaǵajý kórip jatyr
Memlekettiń aralasýyn kerek etetin keıbir segmentterde úlesti 40-60% nemese 49-51% formýlasynda saqtap, jaǵdaıǵa qarap tómendetý nemese joǵarylatý qaǵıdasyn ustanǵan durys shyǵar. Mundaı jaǵdaıda eki tarap bir-biriniń qalǵyp ketýine múmkindik bermeıdi. Biraq mundaı jaǵdaıǵa jetý úshin memleket óziniń menedjerlik deńgeıin kóterý kerek.
Ekonomıkalyq sarapshy Rasýl Rysmambetovtiń sózinshe, monopolııanyń tyrnaǵy batyp ketken keıbir salada olqylyqtar tym tereńdep ketken. Uıaly baılanys naryǵynda olqylyq kóp. QTJ-ǵa qatysty da osyny aıtýǵa bolady.
«Biraq Úkimet olarǵa qatysty ustanymyn ashyq jarııalaýǵa asyqpaı otyr. Jeke sektordyń aqparattyq tehnologııamen qamtamasyz etilýi naryqta jańa oıynshylardyń paıda bolýyna jol ashady. 2014-2015 jyldary da osy tásildi jańǵyrtý qolǵa alynǵanymen, ol túpkilikti nátıje bere almady. Kvazısektordaǵy holdıngter jumysynyń júıelenbegenin, memlekettiń ekonomıkadaǵy úlesiniń shamadan tys kóp ekenin eskertken pikirlerge nazar aýdarylmady. Monopolııaǵa qarsy kúres júrgizip, bıznestiń jańa tolqynynyń qalyptasýyna jaǵdaı jasaý ishki ósimge jol ashady. Keshe naryqty ýysynda ustap kelgen monopolııa búgin de yqpalynan aıyrylǵan joq. Baǵytty ózgertpesek, baıaǵy kúıimizge qaıta oralamyz. Naryqtaǵy jańa oıynshylarǵa tyń múmkindikterdiń terezesi ashylmasa, erkin básekelestik týraly sóz qozǵaýdyń qajeti joq. Ekonomıkany shoǵyrlandyryp, ýysynda ustap otyrǵan top pen ózge oıynshylar arasynda saıası tejeý men tepe-teńdik bolmasa ekonomıkalyq ósim bolmaıdy», deıdi sarapshy.
Alpaýyttar preferensııasyn joıý kerek
Dúnıejúzilik bank esebine sáıkes, elde memlekettik kásiporyndardyń birazy ártúrli faktor, sonyń ishinde nashar menedjment, tómen ónimdilik jáne shekteýli básekelestik saldarynan tabystan qaǵylyp otyr.
«Ekonomıkanyń jańa tehnologııalarmen transformasııalaný deńgeıi máz emes. Sonymen qatar respýblıkadaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi mardymsyz. Basqasha aıtqanda, shaǵyn bıznestiń orta bızneske, sodan keıin iri bızneske aınalýyna tosqaýyl kóp. 2000 jyldardyń bas kezinde Úkimet tehnologııany damytýǵa yńǵaı tanytty, biraq sońyna deıin jetkize almady. Sebebi tehnologııany damytý táýekeli kóp baǵyt degen pikirler jıi aıtyldy. Bul endi ǵana damýǵa bet burǵan baǵytty qaıtyp tejep tastady. Úkimet aıtqan ekonomıkalyq modeldegi oıyn erejeleri ınvestısııalyq klımatqa áser etti, nátıjesinde IJО́-niń damýy taǵy da biraz jylǵa shegerildi. Ishki naryq oıynshylary arasynda tepe-teńdik erejeleri saqtalýyn uzaqmerzimdi baǵyt retinde qarastyrý kerek. Ulttyq ınvestorlarǵa ashyq ekonomıka jáne ádil sot ústemdigi ǵana qaýipsizdik jastyǵy qyzmetin atqara alady», deıdi R.Rysmambetov.
Sarapshy, kásipker Mahambet Asabaevtyń pikirinshe, sýbsıdııalyq retteý tetikteriniń saqtalyp qalýy múmkindikterdiń kózin jaýyp tastady.
«Kásipkerler úshin birinshi kezekte «naryqta adal básekelestik saqtala ma» degen suraqtyń jaýaby mańyzdy. Memleket sýbsıdııa arqyly salanyń naryq zańymen damý múmkindigin tejeıdi. Mundaı ortaǵa ulttyq ınvestorlar barmaıdy, qarjy da salmaıdy. Sebebi monopolııa bar jerde qysym kóbeıedi, baǵa ósedi. Ishki naryqqa qajetti shıkizatty eń aldymen naryqtyń qajettiligine baǵyttaýdy mindetteıtin, sonymen birge ishki naryqty syrttan keletin balama ımporttyń ekspansııasynan qorǵaıtyn bapty zańdastyrý kerek. Memleket arnaıy zań tetikteri arqyly básekelistikke jol ashyp otyrsa, monopolısterdiń yqpaly azaıady. Memleket bızneske bólinetin sýbsıdııa kólemin azaıtamyz dep jatyr. Bul máseleni keıbir alpaýyt kompanııalarǵa beriletin preferensııalardy joıý jumysymen qatar júrgizý kerek. Naryqty monopolııanyń qysymynan tazartsaq, jańa oıynshylar paıda bolady. Al jańa oıynshylardyń jańa toby ulttyq ınvestorlardy qalyptastyrady. Ekonomıkany monopolııadan aryltýǵa baǵyttalǵan ınstıtýsıonaldyq sheshimderdiń ózegi osy bolýy kerek», deıdi M.Asabaev.
ALMATY
